Chapter 1
माण्डूक्योपनिषत्
Mandukya Upanishad
Verses
Verse 1
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । भद्रं नो अपि वातय मनः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ | sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ | bhadraṃ no api vātaya manaḥ || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
Meaning
Om. O gods, may we hear what is auspicious with our ears; may we see what is auspicious with our eyes, O worshipful ones. With steady limbs and bodies, may we, offering praise, enjoy the life allotted by the gods. May what is auspicious be wafted into our minds. Om, peace, peace, peace.
ॐ। हे देवगण! हम कानों से कल्याणमय वचन सुनें; हे यज्ञ के योग्य देवो! हम नेत्रों से कल्याणमय देखें। सुदृढ़ अंगों और शरीर से स्तुति करते हुए हम देवप्रदत्त आयु का उपभोग करें। (हे देवो!) हमारे मन में कल्याण का संचार करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
Verse 2
ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १॥
oṃ ityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ bhūtaṃ bhavad bhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva yaccānyat trikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva || 1||
Meaning
Om — this syllable is all this. Its further explanation is: all that is past, present, and future is verily Om. And whatever else is beyond the three times, that too is verily Om.
ॐ — यह अक्षर ही यह सब (जगत्) है। इसका विशेष विवरण यह है: जो कुछ भूत, वर्तमान और भविष्य है, वह सब ॐकार ही है; और जो कुछ इन तीन कालों से भी परे है, वह भी ॐकार ही है।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २॥
sarvaṃ hyetad brahmāyamātmā brahma so'yamātmā catuṣpāt || 2||
Meaning
All this is verily Brahman. This Self is Brahman. This same Self has four quarters (padas).
यह सब कुछ निश्चय ही ब्रह्म है। यह आत्मा ब्रह्म है। वही यह आत्मा चार पादों (अवस्थाओं) वाला है।
Verse 4
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३॥
jāgaritasthāno bahiṣprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhugvaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ || 3||
Meaning
The first quarter is Vaishvanara, whose sphere is the waking state, who is conscious of the external, who has seven limbs and nineteen mouths, and who enjoys gross objects.
जिसका क्षेत्र जाग्रत् अवस्था है, जो बहिर्मुखी चेतना वाला है, सात अंगों और उन्नीस मुखों वाला है, और जो स्थूल विषयों का भोग करता है — वह वैश्वानर प्रथम पाद है।
Verse 5
स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४॥
svapnasthāno'ntaḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuktaijaso dvitīyaḥ pādaḥ || 4||
Meaning
The second quarter is Taijasa, whose sphere is the dream state, who is conscious of the internal, who has seven limbs and nineteen mouths, and who enjoys the subtle (mental impressions).
जिसका क्षेत्र स्वप्न अवस्था है, जो अन्तर्मुखी चेतना वाला है, सात अंगों और उन्नीस मुखों वाला है, और जो सूक्ष्म (वासनामय) विषयों का भोग करता है — वह तैजस द्वितीय पाद है।
Verse 6
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५॥
yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati tat suṣuptam | suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana evānandamayo hyānandabhuk cetomukhaḥ prājñastṛtīyaḥ pādaḥ || 5||
Meaning
Where the sleeper desires no desire whatsoever and sees no dream whatsoever — that is deep sleep. The third quarter is Prajna, whose sphere is deep sleep, in whom all has become one, who is a mass of consciousness, full of bliss, an enjoyer of bliss, with consciousness for his door.
जहाँ सोया हुआ (पुरुष) किसी भी कामना की इच्छा नहीं करता और कोई स्वप्न नहीं देखता — वह सुषुप्ति है। जिसका क्षेत्र सुषुप्ति है, जिसमें सब एकीभूत हो जाता है, जो प्रज्ञानघन (चैतन्य का घनरूप), आनन्दमय और आनन्द का भोक्ता है, तथा चेतना ही जिसका द्वार है — वह प्राज्ञ तृतीय पाद है।
Verse 7
एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६॥
eṣa sarveśvaraḥ eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānām || 6||
Meaning
This (Prajna) is the Lord of all, the all-knowing, the inner controller; this is the source of all, the origin and dissolution of all beings.
यह (प्राज्ञ) सबका ईश्वर है, सर्वज्ञ है, अन्तर्यामी है; यही सबकी योनि (उद्गम-स्थान) है, समस्त प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय का स्थान है।
Verse 8
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७॥
nāntaḥprajñaṃ na bahiṣprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñānaghanaṃ na prajñaṃ nāprajñam | adṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇaṃ acintyamavyapadeśyamekātmapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ || 7||
Meaning
They consider the Fourth (Turiya) to be: not conscious of the internal, not conscious of the external, not conscious of both, not a mass of consciousness, neither conscious nor unconscious; unseen, beyond dealings, ungraspable, without distinguishing marks, unthinkable, indescribable; whose sole essence is the conviction of the one Self, in whom the phenomenal world has ceased; the tranquil, the auspicious, the non-dual. That is the Self; that is to be known.
वे चतुर्थ (तुरीय) को इस प्रकार मानते हैं: जो न अन्तःप्रज्ञ है, न बहिःप्रज्ञ, न उभयतःप्रज्ञ, न प्रज्ञानघन, न प्रज्ञ और न अप्रज्ञ; जो अदृष्ट, अव्यवहार्य, अग्राह्य, अलक्षण, अचिन्त्य और अनिर्देश्य है; जिसका सार एकमात्र आत्मा की प्रतीति है, जिसमें प्रपंच शान्त हो जाता है; जो शान्त, शिव (कल्याणमय) और अद्वैत है। वही आत्मा है, वही जानने योग्य है।
Verse 9
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ ८॥
so'yamātmādhyakṣaramoṅkāro'dhimātraṃ pādā mātrā mātrāśca pādā akāra ukāro makāra iti || 8||
Meaning
This same Self, with regard to the syllable, is Om. With regard to the elements (matras), the quarters are the elements and the elements are the quarters — namely the sounds a, u, and m.
वही यह आत्मा अक्षर की दृष्टि से ॐकार है। मात्राओं के अधिकार में पाद ही मात्राएँ हैं और मात्राएँ ही पाद हैं — अर्थात् अकार, उकार और मकार।
Verse 10
जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद् वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ ९॥
jāgaritasthāno vaiśvānaro'kāraḥ prathamā mātrā''pterādimattvād vā''pnoti ha vai sarvān kāmānādiśca bhavati ya evaṃ veda || 9||
Meaning
Vaishvanara, whose sphere is waking, is the sound 'a', the first element — from apti (pervading) or from adimattva (being first). He who knows this verily attains all desires and becomes the first.
जाग्रत् अवस्था वाला वैश्वानर अकार है, प्रथम मात्रा — 'आप्ति' (व्याप्ति) अथवा 'आदिमत्त्व' (प्रथम होने) के कारण। जो ऐसा जानता है, वह समस्त कामनाओं को प्राप्त करता है और (सबमें) प्रथम होता है।
Verse 11
स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षात् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ १०॥
svapnasthānastaijasa ukāro dvitīyā mātrotkarṣāt ubhayatvādvotkarṣati ha vai jñānasantatiṃ samānaśca bhavati nāsyābrahmavitkule bhavati ya evaṃ veda || 10||
Meaning
Taijasa, whose sphere is dream, is the sound 'u', the second element — from utkarsha (superiority) or from ubhayatva (being in between). He who knows this verily exalts the flow of knowledge and becomes equal (to all); in his line none is born who is not a knower of Brahman.
स्वप्न अवस्था वाला तैजस उकार है, द्वितीय मात्रा — 'उत्कर्ष' अथवा 'उभयत्व' (मध्यवर्ती होने) के कारण। जो ऐसा जानता है, वह ज्ञान की परम्परा को बढ़ाता है, समान (सबके प्रति सम) होता है, और उसके कुल में ब्रह्म को न जानने वाला कोई नहीं होता।
Verse 12
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ११॥
suṣuptasthānaḥ prājño makārastṛtīyā mātrā miterapītervā minoti ha vā idaṃ sarvamapītiśca bhavati ya evaṃ veda || 11||
Meaning
Prajna, whose sphere is deep sleep, is the sound 'm', the third element — from miti (measuring) or from apiti (merging). He who knows this verily measures all this and (into him) all merges.
सुषुप्ति अवस्था वाला प्राज्ञ मकार है, तृतीय मात्रा — 'मिति' (मापने) अथवा 'अपीति' (लय) के कारण। जो ऐसा जानता है, वह इस सबको मानो माप लेता है और (उसी में) सब लीन हो जाता है।
Verse 13
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १२॥
amātraścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ śivo'dvaita evamoṅkāra ātmaiva saṃviśatyātmanā''tmānaṃ ya evaṃ veda || 12||
Meaning
The Fourth is without element, beyond all dealings, in whom the phenomenal world has ceased, auspicious and non-dual. Thus Om is verily the Self. He who knows this enters the Self by his own Self.
चतुर्थ (तुरीय) अमात्र है, अव्यवहार्य है, जिसमें प्रपंच शान्त हो जाता है, जो शिव और अद्वैत है। इस प्रकार ॐकार आत्मा ही है। जो ऐसा जानता है, वह अपनी आत्मा के द्वारा (परम) आत्मा में प्रवेश कर जाता है।
