Chapter 5
तृतीयोऽध्यायः
Adhyaya 3
Verses
Verse 1
ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥ १॥
oṃ ko'yamātmeti vayamupāsmahe kataraḥ sa ātmā | yena vā paśyati yena vā śṛṇoti yena vā gandhānājighrati yena vā vācaṃ vyākaroti yena vā svādu cāsvādu ca vijānāti || 1||
Meaning
'Who is this Self whom we worship? Which of the two is the Self?' — that by which one sees, or by which one hears, or by which one smells odours, or by which one articulates speech, or by which one discerns the sweet and the unsweet?
'यह आत्मा कौन है, जिसकी हम उपासना करें? इन दोनों में आत्मा कौन है?' — वह, जिससे मनुष्य देखता है, अथवा सुनता है, अथवा गन्धों को सूँघता है, अथवा वाणी का उच्चारण करता है, अथवा स्वादु और अस्वादु का विवेक करता है?
Verse 2
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् । सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिमतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥ २॥
yadetaddhṛdayaṃ manaścaitat | sañjñānamājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā dṛṣṭirdhṛtimatirmanīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṅkalpaḥ kraturasuḥ kāmo vaśa iti | sarvāṇyevaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti || 2||
Meaning
It is this heart (intellect) and this mind. (It is) sentience, lordship, discernment, awareness, wisdom, vision, steadfastness, thought, thoughtfulness, impulse, memory, conception, purpose, life, desire, control — all these are but names of Consciousness (prajnana).
यह जो हृदय (बुद्धि) और मन है, वही है। संज्ञान, आज्ञान (आधिपत्य), विज्ञान, प्रज्ञान, मेधा, दृष्टि, धृति, मति, मनीषा, जूति, स्मृति, संकल्प, क्रतु, असु (प्राण), काम, वश — ये सब प्रज्ञान (चेतना) के ही नाम हैं।
Verse 3
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव । बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ३॥
eṣa brahmaiṣa indra eṣa prajāpatirete sarve devā imāni ca pañcamahābhūtāni pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyetānīmāni ca kṣudramiśrāṇīva | bījānītarāṇi cetarāṇi cāṇḍajāni ca jārujāni ca svedajāni codbhijjāni cāśvā gāvaḥ puruṣā hastino yatkiñcedaṃ prāṇi jaṅgamaṃ ca patatri ca yacca sthāvaraṃ sarvaṃ tatprajñānetraṃ prajñāne pratiṣṭhitaṃ prajñānetro lokaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma || 3||
Meaning
He is Brahma, He is Indra, He is Prajapati; (He is) all these gods, and these five great elements — earth, air, ether, water, light; and these (beings) mingled, as it were, with the minute creatures — the seeds of all kinds, born of egg, of womb, of sweat, of sprout; horses, cattle, men, elephants — whatever breathes here, moving or flying, and what is stationary. All this is guided by Consciousness, established in Consciousness. The world is guided by Consciousness; Consciousness is its support. Consciousness is Brahman (prajnanam brahma).
वही ब्रह्मा है, वही इन्द्र, वही प्रजापति; वही ये समस्त देवता, और ये पाँच महाभूत — पृथिवी, वायु, आकाश, जल, तेज; तथा सूक्ष्म प्राणियों से मिश्रित प्रतीत होने वाले ये जीव; भाँति-भाँति के बीज — अण्डज, जरायुज, स्वेदज, उद्भिज्ज; घोड़े, गाय, मनुष्य, हाथी — जो कुछ भी यहाँ प्राणधारी है, चर या स्थावर। यह सब प्रज्ञान से संचालित है, प्रज्ञान में प्रतिष्ठित है। जगत् प्रज्ञान से संचालित है; प्रज्ञान ही इसका आधार है। प्रज्ञान ही ब्रह्म है।
Verse 4
स एतेन प्राज्ञेनाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ४॥
sa etena prājñenā''tmanā'smāllokādutkramyāmuṣminsvarge loke sarvān kāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavat samabhavat || 4||
Meaning
He, by this conscious Self, ascending from this world, and having attained all desires in that heavenly world, became immortal — became immortal.
वह इस प्रज्ञ (चैतन्य) आत्मा के द्वारा इस लोक से उत्क्रमण करके, उस स्वर्गलोक में समस्त कामनाओं को प्राप्त करके अमर हो गया — अमर हो गया।
