Chapter 4
द्वितीयोऽध्यायः
Adhyaya 2
Verses
Verse 1
ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः । तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥ १॥
oṃ puruṣe ha vā ayamādito garbho bhavati yadetadretaḥ | tadetatsarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtamātmanyevātmānaṃ bibharti tadyadā striyāṃ siñcatyathainajjanayati tadasya prathamaṃ janma || 1||
Meaning
This (self) first comes to be in a man as an embryo — namely the semen. This is the vigour gathered from all the limbs; he bears the self in his own self. When he sheds it into a woman, he gives it birth — that is its first birth.
यह (जीव) पुरुष में सबसे पहले गर्भ रूप में होता है — अर्थात् यह जो रेत (वीर्य) है। यह समस्त अंगों से एकत्र हुआ तेज है; वह पुरुष अपनी ही आत्मा को अपने में धारण करता है। जब वह उसे स्त्री में स्थापित करता है, तब उसे जन्म देता है — यह उसका प्रथम जन्म है।
Verse 2
तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २॥
tatstriyā ātmabhūyaṃ gacchati yathā svamaṅgaṃ tathā | tasmādenāṃ na hinasti | sā'syaitamātmānamatra gataṃ bhāvayati || 2||
Meaning
It becomes one with the woman's own self, as if her own limb; therefore it does not harm her. She nourishes this self of his that has entered her.
वह स्त्री की आत्मा के साथ एकरूप हो जाता है, मानो उसका अपना ही अंग हो; इसीलिए वह उसे हानि नहीं पहुँचाता। वह स्त्री उसके (पति के) इस आत्मा का, जो उसमें आया है, पोषण करती है।
Verse 3
सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भ बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषं लोकानां सन्तत्या । एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥ ३॥
sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati | taṃ strī garbha bibharti | so'gra eva kumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayati | sa yatkumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayatyātmānameva tadbhāvayatyeṣaṃ lokānāṃ santatyā | evaṃ santatā hīme lokāstadasya dvitīyaṃ janma || 3||
Meaning
She, the nourisher, becomes worthy of being nourished. The woman bears the embryo. He (the father) nourishes the child both before and after birth. In nourishing the child before and after birth, he nourishes his own self, for the continuance of these worlds; for thus are these worlds continued. This is its second birth.
वह पोषण करने वाली स्त्री स्वयं पोषणीय हो जाती है। स्त्री गर्भ को धारण करती है। वह पिता जन्म से पूर्व और पश्चात् बालक का पालन करता है। ऐसा करते हुए वह अपने ही आत्मा का पालन करता है — इन लोकों की निरन्तरता के लिए; इसी प्रकार ये लोक चलते रहते हैं। यह उसका द्वितीय जन्म है।
Verse 4
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायामितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥ ४॥
so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate | athāsyāyāmitara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti | sa itaḥ prayanneva punarjāyate tadasya tṛtīyaṃ janma || 4||
Meaning
This self of his (the son) is appointed in his place for (continuing) meritorious works. Then his other self (the father), his task accomplished and his years spent, departs. Departing hence, he is born again — that is its third birth.
उसका (पुत्ररूप) यह आत्मा पुण्य कर्मों के सम्पादन के लिए उसके स्थान पर नियुक्त होता है। तब उसका दूसरा आत्मा (पिता), कर्तव्य पूरा करके और वृद्ध होकर, शरीर छोड़ जाता है। यहाँ से जाते ही वह पुनः जन्म लेता है — यह उसका तृतीय जन्म है।
Verse 5
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति । गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥ ५॥
taduktamṛṣiṇā garbhe nu sannanveṣāmavedamahaṃ devānāṃ janimāni viśvā śataṃ mā pura āyasīrarakṣannadhaḥ śyeno javasā niradīyamiti | garbha evaitacchayāno vāmadeva evamuvāca || 5||
Meaning
This was declared by the seer (Vamadeva): 'While yet lying in the womb, I knew all the births of the gods. A hundred iron citadels held me down; yet, like a hawk, I burst forth with speed.' Vamadeva spoke thus even while lying in the womb.
यह ऋषि (वामदेव) ने कहा है — 'गर्भ में रहते हुए ही मैंने देवताओं के समस्त जन्मों को जान लिया। सौ लोहमय दुर्गों ने मुझे रोक रखा था; फिर भी श्येन (बाज) के समान मैं वेग से बाहर निकल आया।' वामदेव ने गर्भ में शयन करते हुए ही ऐसा कहा।
Verse 6
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ६॥
sa evaṃ vidvānasmāccharīrabhedādūrdhva utkramyāmuṣmin svarge loke sarvān kāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavat samabhavat || 6||
Meaning
He, knowing thus, on the falling away of this body ascended upward, and having attained all desires in that heavenly world, became immortal — became immortal.
वह इस प्रकार जानने वाला, इस शरीर के नष्ट होने पर ऊपर उत्क्रमण करके, उस स्वर्गलोक में समस्त कामनाओं को प्राप्त करके अमर हो गया — अमर हो गया।
