- Dharmagya
- Scriptures
- Isha Upanishad
- Chapter 1
Chapter 1
ईशावास्योपनिषत्
Isha Upanishad
Verses
Verse 1
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate | pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
Meaning
That (Brahman) is whole; this (manifested world) is whole. From the whole, the whole proceeds. Taking the whole from the whole, the whole alone remains. Om, peace, peace, peace.
वह (ब्रह्म) पूर्ण है, यह (जगत्) भी पूर्ण है; पूर्ण से पूर्ण ही उत्पन्न होता है। पूर्ण में से पूर्ण को निकाल लेने पर भी पूर्ण ही शेष रहता है। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
Verse 2
ॐ ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १॥
oṃ īśā vāsyamidaṃ sarvaṃ yatkiñca jagatyāṃ jagat | tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam || 1||
Meaning
All this — whatever moves in this moving world — is to be enveloped (indwelt) by the Lord. Enjoy through that renunciation; do not covet, for whose is wealth?
इस चराचर जगत् में जो कुछ भी है, वह सब ईश्वर से व्याप्त है (उसी का अधिष्ठान है)। उस त्याग-भाव से (अनासक्त होकर) भोग करो; किसी के धन का लोभ मत करो।
Verse 3
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २॥
kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ | evaṃ tvayi nānyatheto'sti na karma lipyate nare || 2||
Meaning
Performing works here, one should wish to live a hundred years. For a man like you there is no other way than this, by which action does not cling to the man.
(निष्काम भाव से) कर्म करते हुए ही मनुष्य सौ वर्ष जीने की इच्छा करे। तुझ जैसे मनुष्य के लिए इसके अतिरिक्त और कोई मार्ग नहीं है, जिससे कर्म (का बन्धन) मनुष्य से न चिपके।
Verse 4
असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३॥
asuryā nāma te lokā andhena tamasā''vṛtāḥ | tāṃste pretyābhigacchanti ye ke cātmahano janāḥ || 3||
Meaning
Sunless (joyless, demoniac) are those worlds, enveloped in blinding darkness; to them, after death, go those people who are slayers of the Self (who ignore Self-knowledge).
असुर्य (आसुरी, आनन्दरहित) नाम के वे लोक अन्धकार से ढके हुए हैं; जो लोग आत्मा का हनन करने वाले (आत्मज्ञान से विमुख) हैं, वे मृत्यु के पश्चात् उन्हीं लोकों को प्राप्त होते हैं।
Verse 5
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४॥
anejadekaṃ manaso javīyo nainaddevā āpnuvanpūrvamarṣat | taddhāvato'nyānatyeti tiṣṭhattasminnapo mātariśvā dadhāti || 4||
Meaning
The One, unmoving, is swifter than the mind; the senses (devas) cannot reach It, for It runs ahead. Standing still, It outstrips others who run. Within It, Matarishvan (the cosmic life-force) sustains all activities.
वह (आत्मा) एक है, अचल है, फिर भी मन से भी अधिक वेगवान है; इन्द्रियाँ उसे नहीं पा सकतीं, क्योंकि वह सबसे आगे दौड़ चुका है। स्थिर रहते हुए भी वह दौड़ते हुओं को पीछे छोड़ देता है। उसी के आश्रय में मातरिश्वा (सूत्रात्मा वायु) समस्त प्राणियों के कर्मों को धारण करता है।
Verse 6
तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५॥
tadejati tannaijati taddūre tadvantike | tadantarasya sarvasya tadu sarvasyāsya bāhyataḥ || 5||
Meaning
It moves, and It moves not; It is far, and It is near; It is within all this, and It is also outside all this.
वह चलता है और नहीं भी चलता; वह दूर है और निकट भी है; वह इस सबके भीतर है और इस सबके बाहर भी है।
Verse 7
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६॥
yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | sarvabhūteṣu cātmānaṃ tato na vijugupsate || 6||
Meaning
He who sees all beings in the very Self, and the Self in all beings, thereafter shrinks from nothing (feels no hatred).
जो समस्त प्राणियों को अपनी आत्मा में ही देखता है और सब प्राणियों में अपनी ही आत्मा को देखता है, वह फिर किसी से घृणा नहीं करता।
Verse 8
यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७॥
yasminsarvāṇi bhūtānyātmaivābhūdvijānataḥ | tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ || 7||
Meaning
When, to the knower, all beings have become the very Self, then what delusion and what sorrow can there be for him who sees this oneness?
जिस ज्ञानी पुरुष के लिए सभी प्राणी आत्मरूप ही हो गए हैं, उस एकत्व के द्रष्टा को फिर क्या मोह और क्या शोक रह सकता है?
Verse 9
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८॥
sa paryagācchukramakāyamavraṇamasnāviraṃ śuddhamapāpaviddham | kavirmanīṣī paribhūḥ svayambhūryāthātathyato'rthān vyadadhācchāśvatībhyaḥ samābhyaḥ || 8||
Meaning
He (the Self) has spread everywhere — radiant, bodiless, woundless, without sinews, pure, untouched by sin; the seer, the wise, all-pervading, self-existent — who has duly allotted (their functions) through the eternal years.
वह (आत्मा) सर्वत्र व्याप्त है — तेजोमय, अशरीरी, क्षतरहित, नस-रहित, शुद्ध, पापरहित (निर्दोष); वह कवि (सर्वज्ञ), मनीषी (मन का नियन्ता), सर्वोपरि और स्वयम्भू है। उसने अनादि काल से समस्त प्रजाओं के लिए यथायोग्य कर्तव्यों का विधान किया है।
Verse 10
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९॥
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye'vidyāmupāsate | tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ || 9||
Meaning
Into blinding darkness enter those who worship avidya (rites/ignorance alone); into greater darkness, as it were, those who delight in vidya alone (worship of deities alone).
जो (केवल) अविद्या (कर्म) की उपासना करते हैं, वे घोर अन्धकार में प्रवेश करते हैं; और जो (केवल) विद्या (देवोपासना) में रत रहते हैं, वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में प्रवेश करते हैं।
Verse 11
अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १०॥
anyadevāhurvidyayā'nyadāhuravidyayā | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣire || 10||
Meaning
Different, indeed, they say, is the result of vidya; different, they say, is the result of avidya — thus we have heard from the wise who explained it to us.
विद्या से (प्राप्त होने वाला फल) अन्य ही कहा गया है और अविद्या से (प्राप्त होने वाला फल) अन्य ही — ऐसा हमने उन धीर (मनीषियों) से सुना है, जिन्होंने हमें इसका उपदेश दिया।
Verse 12
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११॥
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha | avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā'mṛtamaśnute || 11||
Meaning
He who knows both vidya and avidya together — by avidya (rites) he crosses over death, and by vidya he attains immortality.
जो विद्या और अविद्या — दोनों को एक साथ (समन्वयपूर्वक) जानता है, वह अविद्या (कर्म) के द्वारा मृत्यु को पार करके विद्या के द्वारा अमृतत्व को प्राप्त करता है।
Verse 13
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२॥
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye'sambhūtimupāsate | tato bhūya iva te tamo ya u sambhūtyāṃ ratāḥ || 12||
Meaning
Into blinding darkness enter those who worship the Unmanifested (asambhuti, the unmanifest cause); into greater darkness, as it were, those who delight in the manifested (sambhuti, the effect — Hiranyagarbha).
जो असम्भूति (अव्यक्त प्रकृति) की उपासना करते हैं, वे अन्धकार में प्रवेश करते हैं; और जो सम्भूति (व्यक्त कार्य-ब्रह्म, हिरण्यगर्भ) में रत रहते हैं, वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में प्रवेश करते हैं।
Verse 14
अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३॥
anyadevāhuḥ sambhavādanyadāhurasambhavāt | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣire || 13||
Meaning
Different, they say, is (the result) from worship of the manifested (sambhava); different, they say, from the unmanifested (asambhava) — thus we have heard from the wise who explained it to us.
सम्भव (व्यक्त की उपासना) से (प्राप्त फल) अन्य कहा गया है और असम्भव (अव्यक्त की उपासना) से अन्य — ऐसा हमने उन धीर पुरुषों से सुना है, जिन्होंने हमें यह समझाया।
Verse 15
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४॥
sambhūtiṃ ca vināśaṃ ca yastadvedobhayaṃ saha | vināśena mṛtyuṃ tīrtvā sambhūtyā'mṛtamaśnute || 14||
Meaning
He who knows both the manifested (sambhuti) and destruction (vinasha — worship of the perishable) together — by the perishable he crosses death, and by the manifested he attains immortality.
जो सम्भूति (व्यक्त/हिरण्यगर्भ) और विनाश (विनाशशील की उपासना) — दोनों को एक साथ जानता है, वह विनाश (की उपासना) के द्वारा मृत्यु को पार करके सम्भूति (की उपासना) के द्वारा अमृतत्व को प्राप्त करता है।
Verse 16
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५॥
hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham | tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya dṛṣṭaye || 15||
Meaning
The face of Truth is covered with a golden vessel (the sun's dazzling disc). O Pushan (Sun), uncover it, that I — devoted to truth — may behold It.
सत्य (परम ब्रह्म) का मुख स्वर्णमय पात्र (सूर्यमण्डल) से ढका हुआ है। हे पूषन् (सूर्यदेव)! सत्यधर्म के पालक मुझ (उपासक) को (उसके) दर्शन के लिए उस आवरण को हटा दो।
Verse 17
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः । यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६॥
pūṣannekarṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejaḥ | yatte rūpaṃ kalyāṇatamaṃ tatte paśyāmi yo'sāvasau puruṣaḥ so'hamasmi || 16||
Meaning
O Pushan, sole seer (Ekarshi), Yama, Surya, son of Prajapati — spread apart your rays and gather up your blaze. That most blessed form of yours, that I behold. That Person who dwells yonder (in the sun), that Person am I.
हे पूषन्! हे एकर्षि! हे यम! हे सूर्य! हे प्रजापति-पुत्र! अपनी किरणों को फैला दो और अपने तेज को समेट लो — जिससे तुम्हारे जिस परम कल्याणमय रूप को मैं देख सकूँ। और जो वह (सूर्यमण्डलस्थ) पुरुष है, वही मैं हूँ।
Verse 18
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १७॥
vāyuranilamamṛtamathedaṃ bhasmāntaṃ śarīram | oṃ krato smara kṛtaṃ smara krato smara kṛtaṃ smara || 17||
Meaning
May this life-breath merge in the immortal, all-pervading air; and may this body end in ashes. Om! O mind (resolve), remember — remember the deeds done! O mind, remember — remember the deeds done!
(अब) यह प्राण सर्वव्यापी अमर वायु में लीन हो जाए और यह शरीर भस्म में मिल जाए। ॐ! हे मन (संकल्पस्वरूप)! स्मरण कर, किए हुए कर्मों का स्मरण कर; हे मन, स्मरण कर, किए हुए कर्मों का स्मरण कर।
Verse 19
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं विधेम ॥ १८॥
agne naya supathā rāye asmān viśvāni deva vayunāni vidvān | yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhāṃ te namauktiṃ vidhema || 18||
Meaning
O Agni, lead us by the good path to prosperity (the highest good), O God who knowest all our deeds. Take from us the sin that makes us wander. To you we offer the fullest words of adoration.
हे अग्निदेव! हे हमारे समस्त कर्मों को जानने वाले देव! हमें (कल्याणकारी) उत्तम मार्ग से ऐश्वर्य (परम श्रेय) की ओर ले चलो। हमारे (भटकाने वाले) छल-कपटयुक्त पाप को हमसे दूर करो। हम तुम्हें बारम्बार नमस्कारयुक्त स्तुति-वचन समर्पित करते हैं।
