- Dharmagya
- Scriptures
- Katha Upanishad
- Chapter 1
Chapter 1
प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली
Adhyaya 1 · Valli 1
Verses
Verse 1
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai | tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
Meaning
Om. May (Brahman) protect us both (teacher and pupil) together; may He nourish us both together; may we work together with great energy; may our study be vigorous and effective; may we not hate each other. Om, peace, peace, peace.
ॐ। (ब्रह्म) हम दोनों (गुरु-शिष्य) की एक साथ रक्षा करे; हम दोनों का एक साथ पालन करे; हम दोनों एक साथ सामर्थ्यपूर्वक (विद्या के लिए) प्रयत्न करें; हमारा अध्ययन तेजस्वी एवं फलदायी हो; हम परस्पर द्वेष न करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
Verse 2
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १॥
oṃ uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau | tasya ha naciketā nāma putra āsa || 1||
Meaning
Om. Desiring (heaven), Vajashravasa (Uddalaka Aruni) gave away all his wealth. He had a son named Nachiketa.
ॐ। (स्वर्ग की) कामना से वाजश्रवस् (उद्दालक आरुणि) ने अपना समस्त धन दान कर दिया। उनका नचिकेता नामक एक पुत्र था।
Verse 3
तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २॥
taṃ ha kumāraṃ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa so'manyata || 2||
Meaning
When the gifts (of cattle) were being led away (to the priests), faith (shraddha) entered the boy, and he thought:
जब दक्षिणा रूप में (गौएँ) ले जाई जा रही थीं, तब उस बालक में श्रद्धा का प्रवेश हुआ और उसने सोचा:
Verse 4
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ ३॥
pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ | anandā nāma te lokāstān sa gacchati tā dadat || 3||
Meaning
'They have drunk their water, eaten their grass, given their milk, and are barren — joyless are the worlds to which the giver of such (cows) goes.'
'जो गौएँ अपना जल पी चुकीं, घास खा चुकीं, दूध दे चुकीं और बाँझ हो गई हैं — ऐसी गौओं को दान करने वाला आनन्दरहित लोकों को ही जाता है।'
Verse 5
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४॥
sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti | dvitīyaṃ tṛtīyaṃ taṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti || 4||
Meaning
He said to his father: 'Father, to whom will you give me?' A second and a third time (he asked); (annoyed) he replied: 'To Death (Yama) I give you.'
उसने अपने पिता से कहा — 'पिताजी! आप मुझे किसे देंगे?' दूसरी और तीसरी बार (पूछने पर पिता ने झुँझलाकर) कहा — 'तुझे मैं मृत्यु (यम) को देता हूँ।'
Verse 6
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ५॥
bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ | kiṃ svidyamasya kartavyaṃ yanmayā'dya kariṣyati || 5||
Meaning
(Nachiketa reflects:) 'Among many I go as the first; among many I go as the middling. What duty of Yama's is it that he will accomplish through me today?'
(नचिकेता विचार करता है—) 'अनेक (शिष्यों या पुत्रों) में मैं प्रथम (श्रेष्ठ) हूँ, अनेक में मध्यम हूँ। यम का ऐसा कौन-सा कार्य है जो वह आज मेरे द्वारा सिद्ध करेंगे?'
Verse 7
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६॥
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā'pare | sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ || 6||
Meaning
'Look back to how the ancestors acted, and consider how others (will) act. Like corn a mortal ripens, and like corn he is born again.'
'जैसे पूर्वज (मरते) रहे, वैसा ही देख; और जैसे अन्य (मरेंगे), वैसा विचार कर। अन्न के समान मनुष्य पकता (नष्ट होता) है और अन्न के समान फिर उत्पन्न होता है।'
Verse 8
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् । तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७॥
vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān | tasyaitāṃ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam || 7||
Meaning
(Yama having been away, Nachiketa waited three nights unfed. A voice warns Yama:) 'A Brahmana guest enters houses like fire; for him (the wise) make this peace-offering. O Vaivasvata (Yama), bring water (to receive him).'
(यम के घर पर न होने से नचिकेता तीन रात भूखा रुका रहा। यम को सावधान करते हुए कहा गया—) 'ब्राह्मण अतिथि अग्नि के समान घरों में प्रवेश करता है; उसके लिए (विद्वान्) यह शान्ति-कर्म करते हैं। हे वैवस्वत (यम)! (उसके स्वागत हेतु) जल लाओ।'
Verse 9
आशाप्रतीक्षे संगतं सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् । एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८॥
āśāpratīkṣe saṃgataṃ sūnṛtāṃ ceṣṭāpūrte putrapaśūṃśca sarvān | etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe || 8||
Meaning
'Hope and expectation, (the merit of) holy company and kind speech, sacrifices and good works, sons and cattle — all this is destroyed for the man of little understanding in whose house a Brahmana dwells without food.'
'जिस अल्पबुद्धि मनुष्य के घर में ब्राह्मण बिना भोजन के निवास करता है, उसकी आशा-प्रतीक्षा, सत्संग और प्रिय वचन, इष्ट-पूर्त (यज्ञादि एवं लोकोपकारी) कर्म, तथा पुत्र-पशु आदि सब (पुण्य फल) नष्ट हो जाते हैं।'
Verse 10
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९॥
tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me'naśnan brahmannatithirnamasyaḥ | namaste'stu brahman svasti me'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva || 9||
Meaning
(Yama returns and says:) 'O Brahmana, since you, a venerable guest, have dwelt three nights in my house without food, let salutation be to you, O Brahmana; may it be well with me. Therefore choose three boons in return.'
(यम लौटकर कहते हैं—) 'हे ब्राह्मण! चूँकि आप नमस्करणीय अतिथि मेरे घर में तीन रात बिना भोजन के रहे, इसलिए आपको नमस्कार हो, हे ब्राह्मण! मेरा कल्याण हो। इसके बदले आप तीन वर माँग लें।'
Verse 11
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १०॥
śāntasaṃkalpaḥ sumanā yathā syād vītamanyurgautamo mā'bhi mṛtyo | tvatprasṛṣṭaṃ mā'bhivadetpratīta etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe || 10||
Meaning
(First boon:) 'That Gautama (my father) be tranquil-minded, free from anger towards me, O Death; that he recognize and greet me, set free by you — this, of the three, I choose as the first boon.'
(प्रथम वर—) 'हे मृत्यु! मेरे पिता गौतम शान्तचित्त हों, मेरे प्रति क्रोधरहित और प्रसन्न हों; आपके द्वारा मुक्त किए गए मुझ (पुत्र) को वे पहचानकर प्रेम से बोलें — तीनों में से यह पहला वर मैं माँगता हूँ।'
Verse 12
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ ११॥
yathā purastād bhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ | sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyuḥ tvāṃ dadṛśivānmṛtyumukhāt pramuktam || 11||
Meaning
(Yama:) 'Through my favour, Auddalaki Aruni (your father) will recognize you as before; rid of anger, he will sleep peacefully through the nights, seeing you freed from the jaws of death.'
(यम—) 'मेरी कृपा से औद्दालकि आरुणि (तेरे पिता) तुझे पहले के समान पहचानेंगे; क्रोधरहित होकर, मृत्यु के मुख से मुक्त हुए तुझे देखकर वे रातों में सुखपूर्वक सोएँगे।'
Verse 13
स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति । उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२॥
svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti | ubhe tīrtvā'śanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke || 12||
Meaning
(Second boon:) 'In the heavenly world there is no fear at all; you (Death) are not there, nor does one fear old age. Crossing over both hunger and thirst, beyond sorrow, one rejoices in the world of heaven.'
(द्वितीय वर—) 'स्वर्गलोक में किंचित् भी भय नहीं है; वहाँ न आप (मृत्यु) हैं और न कोई बुढ़ापे से डरता है। भूख और प्यास दोनों को पार करके, शोक से परे होकर मनुष्य स्वर्गलोक में आनन्दित होता है।'
Verse 14
स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३॥
sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi tvaṃ śraddadhānāya mahyam | svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etad dvitīyena vṛṇe vareṇa || 13||
Meaning
'You know, O Death, that Fire which leads to heaven; declare it to me, who am full of faith. The dwellers of heaven attain immortality (relative) — this I choose as the second boon.'
'हे मृत्यु! आप उस स्वर्ग की ओर ले जाने वाली अग्नि (अग्निविद्या) को जानते हैं; श्रद्धावान् मुझको उसका उपदेश करें। स्वर्गलोक के निवासी (आपेक्षिक) अमृतत्व प्राप्त करते हैं — यह दूसरा वर मैं माँगता हूँ।'
Verse 15
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४॥
pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan | anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām || 14||
Meaning
(Yama:) 'I shall tell it to you; mark me well, O Nachiketa. I know that heaven-leading Fire — know it as the attainment of the infinite worlds and as their support, hidden in the cave (of the heart).'
(यम—) 'मैं तुझे वह बताता हूँ; हे नचिकेता! उसे भलीभाँति समझ। स्वर्ग की ओर ले जाने वाली उस अग्नि को मैं जानता हूँ — उसे अनन्त लोकों की प्राप्ति का साधन और (उनका) आधार जान, जो (बुद्धि रूपी) गुहा में स्थित है।'
Verse 16
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥ १५॥
lokādimagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā | sa cāpi tatpratyavadadyathoktaṃ athāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ || 15||
Meaning
He told him of that Fire which is the source of the worlds — what bricks (are to be laid), how many, and in what manner. And Nachiketa repeated it back just as it was told; pleased, Death spoke again.
उसने उसे लोकों की आदि-कारण उस अग्नि का उपदेश किया — कौन-सी इष्टकाएँ, कितनी और किस प्रकार (रखी जाएँ)। और नचिकेता ने जैसा कहा गया था वैसा ही दोहरा दिया; तब प्रसन्न होकर मृत्यु ने पुनः कहा।
Verse 17
तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १६॥
tamabravīt prīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ | tavaiva nāmnā bhavitā'yamagniḥ sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa || 16||
Meaning
The great-souled one, well pleased, said to him: 'I grant you here today a further boon: this Fire shall be known by your very name. And accept this many-shaped necklace (or: garland of works).'
वह महात्मा (यम) प्रसन्न होकर उससे बोले — 'मैं तुझे आज यहाँ एक और वर देता हूँ: यह अग्नि तेरे ही नाम से (नाचिकेत अग्नि) प्रसिद्ध होगी। और इस अनेक रूपों वाली माला (कर्म-शृंखला) को भी ग्रहण कर।'
Verse 18
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७॥
triṇāciketastribhiretya sandhiṃ trikarmakṛttarati janmamṛtyū | brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti || 17||
Meaning
'He who has thrice kindled the Nachiketa fire, who has united with the three (mother, father, teacher), who has done the three works (sacrifice, study, charity), crosses over birth and death. Knowing the adorable, effulgent, all-knowing one born of Brahman, and realizing Him, he attains perfect peace.'
'जो त्रिणाचिकेत (तीन बार नाचिकेत अग्नि का चयन करने वाला) है, जो तीनों (माता-पिता-गुरु) से युक्त है, और तीन कर्म (यज्ञ, अध्ययन, दान) करता है, वह जन्म-मृत्यु को पार कर जाता है। ब्रह्म से उत्पन्न, स्तुत्य, तेजोमय देव को जानकर और उसका साक्षात्कार करके वह परम शान्ति को प्राप्त होता है।'
Verse 19
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८॥
triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ vidvāṃścinute nāciketam | sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke || 18||
Meaning
'He who, having known the three (forms of the Nachiketa fire), thus knowing builds up the Nachiketa fire, casting off the snares of death beforehand and passing beyond sorrow, rejoices in the world of heaven.'
'जो त्रिणाचिकेत इन तीनों को जानकर, इस प्रकार जानता हुआ नाचिकेत अग्नि का चयन करता है, वह मृत्यु के पाशों को पहले ही दूर हटाकर, शोक से परे होकर स्वर्गलोक में आनन्दित होता है।'
Verse 20
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९॥
eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa | etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsaḥ tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva || 19||
Meaning
'This, O Nachiketa, is your Fire that leads to heaven, which you chose with the second boon. People will call this Fire by your name indeed. Now choose the third boon, O Nachiketa.'
'हे नचिकेता! यह तेरी वह स्वर्ग की ओर ले जाने वाली अग्नि है, जिसे तूने दूसरे वर से माँगा था। लोग इस अग्नि को तेरे ही नाम से पुकारेंगे। अब हे नचिकेता! तीसरा वर माँग।'
Verse 21
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २०॥
yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike | etadvidyāmanuśiṣṭastvayā'haṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ || 20||
Meaning
(Third boon:) 'There is this doubt about a man who has departed — some say "he exists," and some say "he does not." This I would know, taught by you. Of the boons, this is the third boon.'
(तृतीय वर—) 'मृत व्यक्ति के विषय में यह संशय है — कुछ कहते हैं "वह (आत्मा) रहता है" और कुछ कहते हैं "वह नहीं रहता।" आपके द्वारा सिखाया जाकर मैं इसे जानना चाहता हूँ। वरों में यह तीसरा वर है।'
Verse 22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१॥
devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ | anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam || 21||
Meaning
(Yama:) 'Even the gods of old had doubt about this; for this subtle truth (dharma) is not easy to know. Choose another boon, O Nachiketa; do not press me — release me from this.'
(यम—) 'इस विषय में पहले देवताओं को भी संशय रहा है; क्योंकि यह सूक्ष्म तत्त्व सरलता से जानने योग्य नहीं है। हे नचिकेता! कोई दूसरा वर माँग ले; मुझ पर आग्रह मत कर, इस (वर) से मुझे छोड़ दे।'
Verse 23
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२॥
devairatrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yanna sujñeyamāttha | vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit || 22||
Meaning
(Nachiketa:) 'Even the gods had doubt about this, and you, O Death, say it is not easy to know. No other teacher of it like you can be found; no other boon is equal to this at all.'
(नचिकेता—) 'इस विषय में देवताओं को भी संशय रहा है, और हे मृत्यु! आप स्वयं कहते हैं कि यह सरलता से जानने योग्य नहीं है। आप जैसा इसका उपदेष्टा अन्य कोई नहीं मिल सकता; इसके तुल्य अन्य कोई वर भी नहीं है।'
Verse 24
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३॥
śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣvā bahūnpaśūn hastihiraṇyamaśvān | bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi || 23||
Meaning
(Yama, testing:) 'Choose sons and grandsons who shall live a hundred years; many cattle, elephants, gold, and horses; choose a vast expanse of earth, and live yourself as many autumns as you wish.'
(यम परीक्षा लेते हुए—) 'सौ वर्ष जीने वाले पुत्र-पौत्र माँग ले; बहुत-से पशु, हाथी, स्वर्ण और अश्व माँग ले; पृथ्वी का विशाल साम्राज्य माँग ले, और स्वयं भी जितने वर्ष चाहे उतने जी ले।'
Verse 25
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४॥
etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca | mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi || 24||
Meaning
'If you think any boon equal to this, choose it — wealth and long life. Be (a ruler), O Nachiketa, over the wide earth; I will make you the enjoyer of all desires.'
'यदि तू इसके तुल्य कोई वर मानता हो, तो उसे माँग ले — धन और दीर्घ जीवन। हे नचिकेता! तू विशाल पृथ्वी पर (राजा) हो; मैं तुझे समस्त भोगों का भोक्ता बना देता हूँ।'
Verse 26
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ २५॥
ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvān kāmāṃśchandataḥ prārthayasva | imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ | ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mā'nuprākṣīḥ || 25||
Meaning
'Whatever desires are hard to attain in the world of mortals, ask for all those desires at will. Here are lovely maidens with chariots and lutes — such as are not obtainable by men. Be served by these whom I give you; but, O Nachiketa, do not ask about death.'
'मर्त्यलोक में जो-जो भोग दुर्लभ हैं, उन सब भोगों को इच्छानुसार माँग ले। ये रथों और वाद्यों सहित सुन्दर अप्सराएँ हैं — ऐसी जो मनुष्यों को प्राप्य नहीं। इन मेरे द्वारा दी गई (अप्सराओं) से तू सेवित हो; परन्तु हे नचिकेता! मृत्यु के विषय में मत पूछ।'
Verse 27
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेंद्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६॥
śvobhāvā martyasya yadantakaitat sarveṃdriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ | api sarvaṃ jīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte || 26||
Meaning
(Nachiketa:) 'These things are fleeting, O Death; they wear out the vigour of all the senses. Even the longest life is short indeed. Keep your chariots, your dance and song.'
(नचिकेता—) 'हे अन्तक (मृत्यु)! ये (भोग) क्षणभंगुर हैं; ये समस्त इन्द्रियों के तेज को क्षीण कर देते हैं। सबसे दीर्घ जीवन भी अल्प ही है। आपके रथ, आपका नृत्य-गीत आपके ही पास रहें।'
Verse 28
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २७॥
na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvā | jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ varastu me varaṇīyaḥ sa eva || 27||
Meaning
'Man is not to be satisfied with wealth. Shall we keep wealth once we have seen you? Shall we live only as long as you ordain? The boon I have chosen, that alone is to be chosen by me.'
'मनुष्य धन से तृप्त होने योग्य नहीं है। आपको देख लेने पर भी क्या हम धन रखेंगे? जब तक आप शासन करते हैं तभी तक क्या हम जिएँगे? अतः जो वर मैंने माँगा है, मेरे लिए वही वरणीय है।'
Verse 29
अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २८॥
ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmartyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan | abhidhyāyan varṇaratipramodān atidīrghe jīvite ko rameta || 28||
Meaning
'Having approached the undecaying immortals, what decaying mortal dwelling on the earth below — once he has known (their joys) and pondered the pleasures of beauty and delight — would rejoice in a long life?'
'अजर अमर देवों के समीप पहुँचकर, उन (दिव्य भोगों) को जानकर और रूप-रति आदि सुखों पर विचार करके, नीचे (पृथ्वी पर) रहने वाला कौन जरायुक्त मर्त्य अत्यन्त दीर्घ जीवन में रमेगा?'
Verse 30
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९॥
yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo yatsāmparāye mahati brūhi nastat | yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte || 29||
Meaning
'Tell us that about which they doubt, O Death — the great hereafter. This boon, which has entered into the hidden (mystery), Nachiketa chooses no other than that.'
'हे मृत्यु! जिसके विषय में संशय किया जाता है, उस महान् परलोक (पारलौकिक तत्त्व) को हमें बताइए। यह वर जो गूढ़ रहस्य में प्रविष्ट है, उसके अतिरिक्त नचिकेता और कुछ नहीं माँगता।'
