- Dharmagya
- Scriptures
- Kena Upanishad
- Chapter 1
Chapter 1
प्रथमः खण्डः
First Khanda
Verses
Verse 1
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि । सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi | sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ mā'haṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu | tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
Meaning
May my limbs, speech, breath, eyes, ears, and all my senses and strength grow vigorous. All this is the Brahman of the Upanishads. May I never deny Brahman; may Brahman never deny me. Let there be no denial — let there be no denial on my part. May the virtues declared in the Upanishads dwell in me, devoted to the Self; may they dwell in me. Om, peace, peace, peace.
मेरे अंग, वाणी, प्राण, नेत्र, कान तथा बल और सम्पूर्ण इन्द्रियाँ पुष्ट हों। उपनिषदों में प्रतिपादित यह सब ब्रह्म ही है। मैं ब्रह्म का निराकरण (अस्वीकार) न करूँ, ब्रह्म मेरा निराकरण न करे; (मुझसे) कोई अस्वीकार न हो, मुझमें कभी अस्वीकार न हो। आत्मा में निरत मुझ (उपासक) में उपनिषदों के धर्म प्रतिष्ठित हों, वे मुझमें प्रतिष्ठित हों। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
Verse 2
ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १॥
oṃ keneṣitaṃ patati preṣitaṃ manaḥ kena prāṇaḥ prathamaḥ praiti yuktaḥ | keneṣitāṃ vācamimāṃ vadanti cakṣuḥ śrotraṃ ka u devo yunakti || 1||
Meaning
Willed by whom, directed by whom, does the mind alight upon its objects? Commanded by whom does the foremost life-breath (prana) move? By whose will do men utter speech? And what god directs the eye and the ear?
किसकी इच्छा से प्रेरित होकर मन अपने विषय की ओर जाता है? किसके द्वारा नियुक्त होकर प्रधान प्राण गति करता है? किसकी इच्छा से मनुष्य इस वाणी को बोलते हैं? और कौन देव नेत्र तथा कान को (अपने विषयों में) नियुक्त करता है?
Verse 3
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २॥
śrotrasya śrotraṃ manaso mano yad vāco ha vācaṃ sa u prāṇasya prāṇaḥ | cakṣuṣaścakṣuratimucya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti || 2||
Meaning
It is the Ear of the ear, the Mind of the mind, the Speech of speech, the Life of the life-breath, and the Eye of the eye. Letting go (their false identification with the senses), the wise depart from this world and become immortal.
वह (ब्रह्म) कान का कान, मन का मन, वाणी की वाणी, प्राण का प्राण और नेत्र का नेत्र है। (इन्द्रियों से तादात्म्य) छोड़कर धीर पुरुष इस लोक से प्रयाण कर अमर हो जाते हैं।
Verse 4
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः । न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥ ३॥
na tatra cakṣurgacchati na vāggacchati no manaḥ | na vidmo na vijānīmo yathaitadanuśiṣyāt || 3||
Meaning
There the eye does not reach, nor speech, nor the mind. We do not know It; we do not see how one could teach It.
वहाँ (ब्रह्म तक) न नेत्र पहुँचता है, न वाणी और न मन। हम न तो उसे जानते हैं और न यह समझते हैं कि उसका उपदेश कैसे किया जाए।
Verse 5
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ४॥
anyadeva tadviditādatho aviditādadhi | iti śuśruma pūrveṣāṃ ye nastadvyācacakṣire || 4||
Meaning
It is surely other than the known, and It is also above the unknown — thus have we heard from the ancients who expounded It to us.
वह तो ज्ञात (विदित) से भी अन्य है और अज्ञात (अविदित) से भी परे है — ऐसा हमने उन पूर्वज (आचार्यों) से सुना है, जिन्होंने हमें इसका विवेचन कर समझाया।
Verse 6
यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥
yadvācā'nabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate | tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 5||
Meaning
That which is not uttered by speech, but by which speech is uttered — know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
जो वाणी के द्वारा प्रकाशित नहीं होता, परन्तु जिसके द्वारा वाणी प्रकाशित (उच्चारित) होती है — उसी को तू ब्रह्म जान, इस (उपास्य देवादि) को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
Verse 7
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६॥
yanmanasā na manute yenāhurmano matam | tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 6||
Meaning
That which one cannot think with the mind, but by which, they say, the mind itself is thought (made to think) — know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
जिसे मन से नहीं सोचा जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा मन सोचने में समर्थ होता है — उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
Verse 8
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७॥
yaccakṣuṣā na paśyati yena cakṣūṃṣi paśyati | tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 7||
Meaning
That which one cannot see with the eye, but by which the eyes are made able to see — know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
जिसे नेत्र से नहीं देखा जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा नेत्र देखने में समर्थ होते हैं — उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
Verse 9
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८॥
yacchrotreṇa na śṛṇoti yena śrotramidaṃ śrutam | tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 8||
Meaning
That which one cannot hear with the ear, but by which this ear is made able to hear — know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
जिसे कान से नहीं सुना जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा यह कान सुनने में समर्थ होता है — उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
Verse 10
यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ९॥
yatprāṇena na prāṇiti yena prāṇaḥ praṇīyate | tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 9||
Meaning
That which one does not breathe by the breath, but by which the breath is impelled — know That alone to be Brahman, not this which people here worship.
जिसे प्राण के द्वारा प्राणित नहीं किया जा सकता, परन्तु जिसके द्वारा प्राण प्रेरित होता है — उसी को ब्रह्म जान, इस उपास्य को नहीं जिसकी लोग यहाँ उपासना करते हैं।
