- Dharmagya
- Scriptures
- Prashna Upanishad
- Chapter 1
Chapter 1
प्रथमः प्रश्नः
First Prashna
Verses
Verse 1
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ | sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ | svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ | svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
Meaning
Om. O gods, may we hear what is auspicious with our ears; may we see what is auspicious with our eyes, O worshipful ones. With steady limbs and bodies, may we, offering praise, enjoy the life allotted by the gods. May Indra of great fame bless us; may the all-knowing Pushan bless us; may Tarkshya (Garuda), the averter of harm, bless us; may Brihaspati grant us well-being. Om, peace, peace, peace.
ॐ। हे देवगण! हम कानों से कल्याणमय वचन सुनें; हे यज्ञ के योग्य देवो! हम नेत्रों से कल्याणमय देखें। सुदृढ़ अंगों और शरीर से स्तुति करते हुए हम देवप्रदत्त आयु का उपभोग करें। महान् यशस्वी इन्द्र हमारा कल्याण करें; सर्वज्ञ पूषा हमारा कल्याण करें; अरिष्टों के निवारक तार्क्ष्य (गरुड़) हमारा कल्याण करें; बृहस्पति हमें कल्याण प्रदान करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
Verse 2
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ॥ १.१॥
oṃ sukeśā ca bhāradvājaḥ śaibyaśca satyakāmaḥ sauryāyaṇī ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ paraṃ brahmānveṣamāṇā eṣa ha vai tatsarvaṃ vakṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādamupasannāḥ || 1.1||
Meaning
Om. Sukesha Bharadvaja, Shaibya Satyakama, Sauryayani Gargya, Kausalya Ashvalayana, Bhargava Vaidarbhi, and Kabandhi Katyayana — these, devoted to Brahman, firm in Brahman, seeking the supreme Brahman, approached the venerable Pippalada with fuel in hand, (thinking) 'he will surely tell all that.'
ॐ। सुकेशा भारद्वाज, शैब्य सत्यकाम, सौर्यायणी गार्ग्य, कौसल्य आश्वलायन, भार्गव वैदर्भि और कबन्धी कात्यायन — ये ब्रह्मपरायण, ब्रह्मनिष्ठ, परम ब्रह्म की खोज करने वाले (साधक), यह सोचकर कि 'वे ही यह सब बताएँगे', समिधा हाथ में लिए भगवान् पिप्पलाद के पास गए।
Verse 3
तान्ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥ १.२॥
tānha sa ṛṣiruvāca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃvatsaraṃ saṃvatsyatha yathākāmaṃ praśnān pṛcchata yadi vijñāsyāmaḥ sarvaṃ ha vo vakṣyāma iti || 1.2||
Meaning
To them the sage said: 'Dwell here yet a year more in tapas, brahmacarya, and faith; then ask questions as you wish. If we know, we shall tell you all.'
उन ऋषि (पिप्पलाद) ने उनसे कहा — 'तुम और एक वर्ष तप, ब्रह्मचर्य और श्रद्धा के साथ यहाँ निवास करो; फिर जैसा चाहो वैसे प्रश्न पूछना। यदि हम जानेंगे, तो तुम्हें सब बताएँगे।'
Verse 4
अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १.३॥
atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha | bhagavan kute ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti || 1.3||
Meaning
Then Kabandhi Katyayana approached and asked: 'Lord, whence are these creatures born?'
तब कबन्धी कात्यायन ने पास आकर पूछा — 'भगवन्! ये प्रजाएँ किससे उत्पन्न होती हैं?'
Verse 5
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ १.४॥
tasmai sa hovāca prajākāmo vai prajāpatiḥ sa tapo'tapyata sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate | rayiṃ ca prāṇaṃ cetyetau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti || 1.4||
Meaning
To him he said: 'Prajapati, desiring offspring, performed tapas. Having performed tapas, he produced a pair — Rayi (matter) and Prana (life) — (thinking) "these two will make manifold creatures for me."'
उसने उससे कहा — 'प्रजापति ने प्रजा की कामना से तप किया। तप करके उसने एक मिथुन (युगल) उत्पन्न किया — रयि (पदार्थ) और प्राण — (यह सोचकर कि) "ये दोनों मेरे लिए अनेक प्रजाएँ उत्पन्न करेंगे।"'
Verse 6
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥ १.५॥
ādityo ha vai prāṇo rayireva candramā rayirvā etat sarvaṃ yanmūrtaṃ cāmūrtaṃ ca tasmānmūrtireva rayiḥ || 1.5||
Meaning
The sun is verily Prana (life); Rayi is the moon. Rayi is all this, both the formed and the formless; therefore form (murti) is indeed Rayi.
सूर्य ही प्राण है; रयि चन्द्रमा है। यह सब — मूर्त (साकार) और अमूर्त (निराकार) — रयि ही है; इसलिए मूर्ति (आकार) ही रयि है।
Verse 7
अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ १.६॥
athāditya udayanyatprācīṃ diśaṃ praviśati tena prācyān prāṇān raśmiṣu sannidhatte | yaddakṣiṇāṃ yat pratīcīṃ yadudīcīṃ yadadho yadūrdhvaṃ yadantarā diśo yat sarvaṃ prakāśayati tena sarvān prāṇān raśmiṣu sannidhatte || 1.6||
Meaning
Now the sun, when it rises, enters the eastern quarter, and thereby gathers the eastern creatures (pranas) into its rays. And when it lights up the southern, western, northern, lower, upper, and intermediate quarters — all — it gathers all the creatures into its rays.
अब सूर्य उदय होते हुए जब पूर्व दिशा में प्रवेश करता है, तब उससे पूर्व दिशा के प्राणों को अपनी किरणों में समेट लेता है। और जब वह दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, नीचे, ऊपर तथा अन्तर्वर्ती दिशाओं को — सबको — प्रकाशित करता है, तब समस्त प्राणों को अपनी किरणों में समेट लेता है।
Verse 8
स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ १.७॥
sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo'gnirudayate | tadetadṛcā'bhyuktam || 1.7||
Meaning
This Vaishvanara, of all forms, the Prana, the fire, rises (as the sun). This is declared in the Rik verse:
वह सबमें विद्यमान (वैश्वानर), विश्वरूप, प्राण-स्वरूप अग्नि (सूर्य रूप में) उदित होता है। यह ऋचा के द्वारा कहा गया है:
Verse 9
विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ १.८॥
viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam | sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ || 1.8||
Meaning
Of all forms, golden, all-knowing (Jatavedas), the final goal, the one light, giving heat — the thousand-rayed, abiding in a hundred forms, the Prana of creatures — this sun rises.
विश्वरूप, स्वर्णिम (हरिण), सर्वज्ञ (जातवेदस्), परायण (परम गति), एकमात्र ज्योति, तपता हुआ — सहस्र किरणों वाला, सौ रूपों में विद्यमान, प्रजाओं का प्राण — यह सूर्य उदित होता है।
Verse 10
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ १.९॥
saṃvatsaro vai prajāpatistasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca | tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva lokamabhijayante | ta eva punarāvartante tasmādeta ṛṣayaḥ prajākāmā dakṣiṇaṃ pratipadyante | eṣa ha vai rayiryaḥ pitṛyāṇaḥ || 1.9||
Meaning
The year is verily Prajapati; of it there are two paths, the southern and the northern. Those who worship (thinking) 'sacrifice and good works are (all that is) to be done' win only the world of the moon; they return again. Therefore the sages who desire offspring take the southern path. This is Rayi, the path of the ancestors (pitriyana).
संवत्सर (वर्ष) ही प्रजापति है; उसके दो अयन हैं — दक्षिण और उत्तर। जो लोग 'इष्ट-पूर्त (यज्ञादि) ही कर्तव्य है' — ऐसा मानकर उपासना करते हैं, वे केवल चन्द्रलोक को जीतते हैं; वे फिर लौट आते हैं। इसलिए प्रजा-कामी ऋषि दक्षिण मार्ग को प्राप्त होते हैं। यह रयि ही है, जो पितृयाण है।
Verse 11
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १.१०॥
athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayā''tmānamanviṣyādityamabhijayante | etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametat parāyaṇametasmānna punarāvartanta ityeṣa nirodhastadeṣa ślokaḥ || 1.10||
Meaning
But by the northern (path), seeking the Self through tapas, brahmacarya, faith, and knowledge, they win the sun. This is the abode of the pranas, the immortal, the fearless, the supreme goal; from this they do not return. This is the stopping (of rebirth). On this there is a verse:
परन्तु उत्तर मार्ग से, तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा और विद्या के द्वारा आत्मा का अन्वेषण करते हुए, वे सूर्य को जीत लेते हैं। यह प्राणों का आयतन है, अमृत है, अभय है, परम गति है; इससे वे फिर नहीं लौटते। यही (पुनर्जन्म का) निरोध है। इस पर यह श्लोक है:
Verse 12
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥ १.११॥
pañcapādaṃ pitaraṃ dvādaśākṛtiṃ diva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam | atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti || 1.11||
Meaning
They call Him the father of five feet and twelve forms, full of waters, in the higher half of heaven; and others (call) Him the all-seeing, set in the chariot of seven wheels and six spokes (below).
(ज्ञानी जन) उसे पाँच पाद वाला, बारह आकृतियों वाला, जल से परिपूर्ण, द्युलोक के उच्चतर अर्ध में स्थित पिता कहते हैं; और दूसरे (उसे) सात चक्र और छह अरों वाले (रथ में) स्थित विचक्षण (सर्वदर्शी) कहते हैं।
Verse 13
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥ १.१२॥
māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakṣa eva rayiḥ śuklaḥ praṇastasmādeta ṛṣayaḥ śukla iṣṭaṃ kurvantītara itarasmin || 1.12||
Meaning
The month is verily Prajapati; its dark fortnight is Rayi, its bright (fortnight) Prana. Therefore these sages perform sacrifice in the bright (fortnight); the others (do so) in the other.
मास ही प्रजापति है; उसका कृष्णपक्ष रयि है, शुक्लपक्ष प्राण है। इसलिए ये ऋषि शुक्लपक्ष में यज्ञ करते हैं; अन्य लोग दूसरे (कृष्णपक्ष) में।
Verse 14
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १.१३॥
ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ prāṇaṃ vā ete praskandanti ye divā ratyā saṃyujyante brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyujyante || 1.13||
Meaning
Day and night are verily Prajapati; of these, the day is Prana and the night is Rayi. Those who join in union by day spill their prana (life); to join in union by night is (as good as) brahmacarya.
अहोरात्र (दिन-रात) ही प्रजापति है; इनमें दिन प्राण है और रात्रि रयि है। जो दिन में रति (मैथुन) से संयुक्त होते हैं, वे प्राण का क्षरण करते हैं; और जो रात्रि में संयुक्त होते हैं, वह ब्रह्मचर्य ही है।
Verse 15
अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १.१४॥
annaṃ vai prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ prajāyanta iti || 1.14||
Meaning
Food is verily Prajapati; from it comes seed; from that these creatures are born.
अन्न ही प्रजापति है; उसी से रेत (वीर्य) उत्पन्न होता है; उसी से ये प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं।
Verse 16
तद्ये ह वै तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १.१५॥
tadye ha vai tat prajāpativrataṃ caranti te mithunamutpādayante | teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣāṃ tapo brahmacaryaṃ yeṣu satyaṃ pratiṣṭhitam || 1.15||
Meaning
Therefore those who observe this vow of Prajapati produce a pair (offspring). But theirs alone is the world of Brahman who have tapas and brahmacarya, in whom truth is established.
इसलिए जो इस प्रजापति-व्रत का आचरण करते हैं, वे मिथुन (सन्तान) उत्पन्न करते हैं। परन्तु ब्रह्मलोक उन्हीं का है जिनमें तप और ब्रह्मचर्य है और जिनमें सत्य प्रतिष्ठित है।
Verse 17
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥ १.१६॥
teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛtaṃ na māyā ceti || 1.16||
Meaning
Theirs is that stainless world of Brahman in whom there is no crookedness, no falsehood, and no illusion.
वह रजरहित ब्रह्मलोक उन्हीं का है जिनमें कुटिलता, असत्य और माया नहीं है।
