- Dharmagya
- Scriptures
- Prashna Upanishad
- Chapter 2
Chapter 2
द्वितीयः प्रश्नः
Second Prashna
Verses
Verse 1
अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥ २.१॥
atha hainaṃ bhārgavo vaidarbhiḥ papraccha | bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ vidhārayante katara etat prakāśayante kaḥ punareṣāṃ variṣṭha iti || 2.1||
Meaning
Then Bhargava Vaidarbhi asked him: 'Lord, how many gods (powers) support a creature? Which of them illumine it? And which again is the greatest among them?'
तब भार्गव वैदर्भि ने उससे पूछा — 'भगवन्! कितने देव (शक्तियाँ) प्राणी को धारण करते हैं? उनमें से कौन इसे प्रकाशित करते हैं? और इनमें फिर सबसे श्रेष्ठ कौन है?'
Verse 2
तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥ २.२॥
tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ pṛthivī vāṅmanaścakṣuḥ śrotraṃ ca | te prakāśyābhivadanti vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ || 2.2||
Meaning
To him he said: 'Ether is verily such a power, and air, fire, water, earth, speech, mind, eye, and ear. Having illumined (the body), they declare: "We hold up and support this body (frame)."'
उसने उससे कहा — 'आकाश ही ऐसा देव है, तथा वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, वाणी, मन, नेत्र और कान। ये (शरीर को) प्रकाशित करके कहते हैं — "हम इस शरीर रूपी बाण को थामकर धारण करते हैं।"'
Verse 3
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥ २.३॥
tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca | mā mohamāpadyatha ahamevaitat pañcadhā''tmānaṃ pravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti te'śraddadhānā babhūvuḥ || 2.3||
Meaning
To them the greatest, Prana, said: 'Do not fall into delusion. It is I alone who, dividing myself fivefold, hold up and support this body.' They were incredulous.
उन सबसे श्रेष्ठ प्राण ने कहा — 'मोह में मत पड़ो। मैं ही अपने को पाँच प्रकार से विभाजित करके इस शरीर रूपी बाण को थामे रखता और धारण करता हूँ।' वे अविश्वासी (शंकित) हो गए।
Verse 4
सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिंष्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्टन्त एवं वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥ २.४॥
so'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante | tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkramante tasmiṃṣca pratiṣṭhamāne sarva eva prātiṣṭanta evaṃ vāṅmanaṣcakṣuḥ śrotraṃ ca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti || 2.4||
Meaning
Out of pride, Prana seemed to rise upward (to depart). When it rose, all the others rose too; and when it settled, all settled. As bees rise when the queen-bee rises and settle when she settles, so did speech, mind, eye, and ear; and, pleased, they praised Prana.
अभिमान के कारण प्राण मानो ऊपर उठने (निकलने) लगा। जब वह उठा, तब सब अन्य भी उठ गए; और जब वह स्थिर हुआ, तब सब स्थिर हो गए। जैसे रानी-मक्खी के उठने पर सब मक्खियाँ उठ जाती हैं और उसके बैठने पर सब बैठ जाती हैं — वैसे ही वाणी, मन, नेत्र और कान (हुए); और प्रसन्न होकर उन्होंने प्राण की स्तुति की।
Verse 5
एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥ २.५॥
eṣo'gnistapatyeṣa sūrya eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ eṣa pṛthivī rayirdevaḥ sadasaccāmṛtaṃ ca yat || 2.5||
Meaning
'This (Prana) burns as fire; it is the sun, the rain-cloud, Indra (Maghavan); it is the air; it is the earth, Rayi, the deity (god); it is being and non-being, and what is immortal.'
'यह (प्राण) अग्नि होकर तपता है; यह सूर्य है, पर्जन्य (मेघ) है, मघवान् (इन्द्र) है; यह वायु है; यह पृथ्वी, रयि और देव है; यह सत् और असत् है, तथा जो अमृत है, वह भी यही है।'
Verse 6
अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ २.६॥
arā iva rathanābhau prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam | ṛco yajūṃṣi sāmāni yajñaḥ kṣatraṃ brahma ca || 2.6||
Meaning
'As spokes (are fixed) in the hub of a wheel, all is fixed in Prana — the Rik, Yajus, Saman verses, the sacrifice, the Kshatriya and the Brahmana.'
'जैसे रथ के पहिये की नाभि में आरे (जड़े) होते हैं, वैसे ही सब कुछ प्राण में प्रतिष्ठित है — ऋचाएँ, यजुस्, साम, यज्ञ, क्षत्र और ब्रह्म।'
Verse 7
प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि ॥ २.७॥
prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase | tubhyaṃ prāṇa prajāstvimā baliṃ haranti yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi || 2.7||
Meaning
'As Prajapati you move in the womb; it is you yourself who are born again. To you, O Prana, these creatures bring offerings — you who dwell with the pranas (senses).'
'प्रजापति रूप में तुम गर्भ में विचरते हो; तुम ही (सन्तान रूप में) पुनः जन्म लेते हो। हे प्राण! ये प्रजाएँ तुम्हीं को बलि (भेंट) अर्पित करती हैं — तुम जो प्राणों (इन्द्रियों) के साथ स्थित हो।'
Verse 8
देवानामसि वह्नितमः पितॄणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥ २.८॥
devānāmasi vahnitamaḥ pitṝṇāṃ prathamā svadhā | ṛṣīṇāṃ caritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi || 2.8||
Meaning
'You are the chief carrier (of oblations) to the gods; you are the first offering (svadha) to the ancestors; you are the true conduct of the seers, the Atharvangirases.'
'तुम देवों के लिए श्रेष्ठ वहन करने वाले (हव्यवाहक) हो; तुम पितरों की प्रथम स्वधा हो; तुम ऋषियों का सत्य आचरण हो, अथर्वांगिरसों के स्वरूप हो।'
Verse 9
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ २.९॥
indrastvaṃ prāṇa tejasā rudro'si parirakṣitā | tvamantarikṣe carasi sūryastvaṃ jyotiṣāṃ patiḥ || 2.9||
Meaning
'O Prana, you are Indra by your prowess; you are Rudra, the protector; you move in the mid-region; you are the sun, the lord of lights.'
'हे प्राण! तुम अपने तेज से इन्द्र हो; तुम रुद्र, परिरक्षक हो; तुम अन्तरिक्ष में विचरते हो; तुम सूर्य, ज्योतियों के पति हो।'
Verse 10
यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥ २.१०॥
yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ | ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānnaṃ bhaviṣyatīti || 2.10||
Meaning
'When you, O Prana, pour down rain, then these creatures of yours stand full of joy, (thinking) "there will be food to our heart's desire."'
'हे प्राण! जब तुम वर्षा करते हो, तब तुम्हारी ये प्रजाएँ आनन्दित होकर स्थित होती हैं, (यह सोचकर कि) "इच्छानुसार अन्न होगा।"'
Verse 11
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥ २.११॥
vrātyastvaṃ prāṇaikarṣarattā viśvasya satpatiḥ | vayamādyasya dātāraḥ pitā tvaṃ mātariśva naḥ || 2.11||
Meaning
'You are a Vratya (the ever-pure), O Prana, the sole seer (Ekarshi), the eater (consumer of all), the true lord of all. We are the givers of (your) food; you, O Matarishvan (air), are our father.'
'हे प्राण! तुम व्रात्य (सदा शुद्ध) हो, एकर्षि हो, अत्ता (सबके भोक्ता) हो, विश्व के सत्पति हो। हम (तुम्हारे) अन्न के दाता हैं; हे मातरिश्वा (वायु)! तुम हमारे पिता हो।'
Verse 12
या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः ॥ २.१२॥
yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi | yā ca manasi santatā śivāṃ tāṃ kuru motkramīḥ || 2.12||
Meaning
'That form of yours which is established in speech, in the ear, in the eye, and which is spread out in the mind — make that auspicious; do not depart.'
'तुम्हारा जो रूप वाणी में प्रतिष्ठित है, जो कान में, जो नेत्र में, और जो मन में फैला हुआ है — उसे कल्याणमय करो; उत्क्रमण (प्रस्थान) मत करो।'
Verse 13
प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥ २.१३॥
prāṇasyedaṃ vaśe sarvaṃ tridive yat pratiṣṭhitam | māteva putrān rakṣasva śrīśca prajñāṃ ca vidhehi na iti || 2.13||
Meaning
'All this, whatever is established in the three heavens, is under the control of Prana. Protect us as a mother her sons; grant us prosperity and wisdom.'
'यह सब कुछ, जो तीनों लोकों (त्रिदिव) में प्रतिष्ठित है, प्राण के वश में है। माता जैसे पुत्रों की (रक्षा करती है, वैसे) हमारी रक्षा करो; हमें श्री और प्रज्ञा प्रदान करो।'
