- Dharmagya
- Scriptures
- Prashna Upanishad
- Chapter 6
Chapter 6
षष्ठः प्रश्नः
Sixth Prashna
Verses
Verse 1
अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ । तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद । यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हम्यनृतं वक्तुम् । स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष इति ॥ ६.१॥
atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha | bhagavan hiraṇyanābhaḥ kausalyo rājaputro māmupetyaitaṃ praśnamapṛcchata | ṣoḍaśakalaṃ bhāradvāja puruṣaṃ vettha | tamahaṃ kumāramabruvaṃ nāhamimaṃ veda | yadyahamimamavediṣaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti | samūlo vā eṣa pariśuṣyati yo'nṛtamabhivadati tasmānnārhamyanṛtaṃ vaktum | sa tūṣṇīṃ rathamāruhya pravavrāja | taṃ tvā pṛcchāmi kvāsau puruṣa iti || 6.1||
Meaning
Then Sukesha Bharadvaja asked him: 'Lord, Hiranyanabha, the prince of Kosala, came to me and asked this question: "O Bharadvaja, do you know the Purusha of sixteen parts?" I said to the youth, "I do not know him; had I known him, why should I not have told you? He who speaks untruth withers away to the very root; therefore I dare not speak untruth." Silently he mounted his chariot and departed. I ask you — where is that Purusha?'
तब सुकेशा भारद्वाज ने उससे पूछा — 'भगवन्! कोसल के राजपुत्र हिरण्यनाभ ने मेरे पास आकर यह प्रश्न पूछा — "हे भारद्वाज! क्या तुम सोलह कलाओं वाले पुरुष को जानते हो?" मैंने उस कुमार से कहा — "मैं इसे नहीं जानता; यदि मैं इसे जानता, तो तुम्हें क्यों न बताता? जो असत्य बोलता है वह समूल सूख जाता है; इसलिए मैं असत्य बोलने का साहस नहीं करता।" वह चुपचाप रथ पर चढ़कर चला गया। मैं तुमसे पूछता हूँ — वह पुरुष कहाँ है?'
Verse 2
तस्मै स होवाचेहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति ॥ ६.२॥
tasmai sa hovācehaivāntaḥśarīre somya sa puruṣo yasminnatāḥ ṣoḍaśakalāḥ prabhavantīti || 6.2||
Meaning
To him he said: 'Here itself, within the body, O dear one, is that Purusha in whom these sixteen parts arise.'
उसने उससे कहा — 'हे सौम्य! यहीं, इस शरीर के भीतर, वह पुरुष है जिसमें ये सोलह कलाएँ उत्पन्न होती हैं।'
Verse 3
स ईक्षाचक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति ॥ ६.३॥
sa īkṣācakre | kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti || 6.3||
Meaning
'He (the Purusha) reflected: "On whose departing shall I depart? In whose remaining shall I remain (established)?"'
'उसने (पुरुष ने) विचार किया — "किसके उत्क्रमण (निकलने) पर मैं उत्क्रमण करूँगा? और किसके प्रतिष्ठित रहने पर मैं प्रतिष्ठित रहूँगा?"'
Verse 4
स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः । अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च ॥ ६.४॥
sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivīndriyaṃ manaḥ | annamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karma lokā lokeṣu ca nāma ca || 6.4||
Meaning
'He created Prana; from Prana, faith, ether, air, fire, water, earth, the senses, mind, and food; from food, virility, tapas, the hymns, action, the worlds, and in the worlds, name.'
'उसने प्राण की रचना की; प्राण से श्रद्धा, आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, इन्द्रिय, मन, और अन्न; अन्न से वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म, लोक, और लोकों में नाम (की रचना की)।'
Verse 5
स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ६.५॥
sa yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ prāpyāstaṃ gacchanti bhidyete tāsāṃ nāmarūpe samudra ityevaṃ procyate | evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ procyate sa eṣo'kalo'mṛto bhavati tadeṣa ślokaḥ || 6.5||
Meaning
'As these flowing rivers, bound for the ocean, on reaching the ocean disappear, their name and form broken up, and are simply called "the ocean" — so these sixteen parts of the seer (the perceiving soul), bound for the Purusha, on reaching the Purusha disappear, their name and form broken up, and are simply called "the Purusha." He (the liberated one) becomes partless and immortal. On this there is a verse:'
'जैसे ये बहती हुई नदियाँ समुद्र की ओर जाती हुई, समुद्र को प्राप्त कर लीन हो जाती हैं, उनके नाम-रूप मिट जाते हैं और वे केवल "समुद्र" कहलाती हैं — वैसे ही इस द्रष्टा (परिद्रष्टा) की ये सोलह कलाएँ पुरुष की ओर जाती हुई, पुरुष को प्राप्त कर लीन हो जाती हैं, उनके नाम-रूप मिट जाते हैं और वे केवल "पुरुष" कहलाती हैं। वह (मुक्त पुरुष) कलारहित और अमर हो जाता है। इस पर यह श्लोक है:'
Verse 6
अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः । तं वेद्यं पुरुषं वेद यथ मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६.६॥
arā iva rathanābhau kalā yasminpratiṣṭhitāḥ | taṃ vedyaṃ puruṣaṃ veda yatha mā vo mṛtyuḥ parivyathā iti || 6.6||
Meaning
'Know that Purusha, the one to be known, in whom the parts are set like spokes in the hub of a wheel, so that death may not afflict you.'
'उस जानने योग्य पुरुष को जानो, जिसमें कलाएँ रथ के पहिये की नाभि में आरों के समान स्थित हैं — जिससे मृत्यु तुम्हें पीड़ित न करे।'
Verse 7
तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ६.७॥
tān hovācaitāvadevāhametat paraṃ brahma veda | nātaḥ paramastīti || 6.7||
Meaning
To them he said: 'Thus far do I know this supreme Brahman; there is nothing higher than this.'
उन सबसे उसने कहा — 'इतना ही मैं इस परम ब्रह्म को जानता हूँ; इससे परे कुछ भी नहीं है।'
Verse 8
ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसीति । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ६.८॥
te tamarcayantastvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidyāyāḥ paraṃ pāraṃ tārayasīti | namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ || 6.8||
Meaning
And they, worshipping him, said: 'You indeed are our father, who carry us across to the far shore beyond ignorance.' Salutation to the supreme seers! Salutation to the supreme seers!
और उन्होंने उसकी अर्चना करते हुए कहा — 'आप ही हमारे पिता हैं, जो हमें अविद्या के परले पार तक ले जाते हैं।' परम ऋषियों को नमस्कार! परम ऋषियों को नमस्कार!
