- Dharmagya
- Scriptures
- Prashna Upanishad
- Chapter 5
Chapter 5
पञ्चमः प्रश्नः
Fifth Prashna
Verses
Verse 1
अथ हैनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ । स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । तस्मै स होवाच ॥ ५.१॥
atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha | sa yo ha vai tadbhagavanmanuṣyeṣu prāyaṇāntamoṅkāramabhidhyāyīta | katamaṃ vāva sa tena lokaṃ jayatīti | tasmai sa hovāca || 5.1||
Meaning
Then Shaibya Satyakama asked him: 'Lord, if someone among men should meditate on the syllable Om until the end of his life, which world does he thereby win?' To him he said:
तब शैब्य सत्यकाम ने उससे पूछा — 'भगवन्! मनुष्यों में से जो कोई जीवन के अन्त तक ॐकार का ध्यान करे, वह उसके द्वारा कौन-सा लोक जीतता है?' उसने उससे कहा —
Verse 2
एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति ॥ ५.२॥
etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāraḥ | tasmādvidvānetenaivāyatanenaikataramanveti || 5.2||
Meaning
'O Satyakama, this very syllable Om is both the higher and the lower Brahman. Therefore the wise one, by this very support, attains the one or the other.'
'हे सत्यकाम! यह ॐकार ही परब्रह्म और अपरब्रह्म — दोनों है। इसलिए विद्वान् इसी (ॐकार रूपी) आलम्बन के द्वारा इनमें से एक को (किसी एक को) प्राप्त करता है।'
Verse 3
स यद्येकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्यामभिसम्पद्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सम्पन्नो महिमानमनुभवति ॥ ५.३॥
sa yadyekamātramabhidhyāyīta sa tenaiva saṃveditastūrṇameva jagatyāmabhisampadyate | tamṛco manuṣyalokamupanayante sa tatra tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā sampanno mahimānamanubhavati || 5.3||
Meaning
'If he meditates on the one element (a), being instructed by that alone, he quickly comes (back) into the world (of men). The Rik verses lead him to the world of men; there, endowed with tapas, brahmacarya, and faith, he experiences greatness.'
'यदि वह एक मात्रा (अकार) का ध्यान करता है, तो उसी से प्रबुद्ध होकर वह शीघ्र ही (पुनः) इस संसार में आ जाता है। ऋचाएँ उसे मनुष्यलोक में ले आती हैं; वहाँ तप, ब्रह्मचर्य और श्रद्धा से सम्पन्न होकर वह महिमा का अनुभव करता है।'
Verse 4
अथ यदि द्विमात्रेण मनसि सम्पद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभुतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥ ५.४॥
atha yadi dvimātreṇa manasi sampadyate so'ntarikṣaṃ yajurbhirunnīyate somalokam | sa somaloke vibhutimanubhūya punarāvartate || 5.4||
Meaning
'Now if he is united in the mind with the two elements (a + u), he is led by the Yajus verses to the mid-region, the world of the moon. Having experienced greatness in the lunar world, he returns again.'
'अब यदि वह दो मात्राओं (अ + उ) से मन में युक्त होता है, तो वह यजुस् मन्त्रों द्वारा अन्तरिक्ष — सोमलोक — में पहुँचाया जाता है। सोमलोक में विभूति का अनुभव करके वह फिर लौट आता है।'
Verse 5
यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये सम्पन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते । तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥ ५.५॥
yaḥ punaretaṃ trimātreṇomityetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhidhyāyīta sa tejasi sūrye sampannaḥ | yathā pādodarastvacā vinirmucyata evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa sāmabhirunnīyate brahmalokaṃ sa etasmājjīvaghanāt parātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate | tadetau ślokau bhavataḥ || 5.5||
Meaning
'But he who meditates on the supreme Purusha with the three elements — the syllable Om in full — is united with light, with the sun. As a snake is freed from its skin, so is he freed from sin; he is led by the Saman verses to the world of Brahman. From this aggregate of living beings (Hiranyagarbha) he beholds the Purusha higher than the high, who lies within the city (the body). On this there are two verses:'
'परन्तु जो तीन मात्राओं से — पूर्ण ॐकार से — परम पुरुष का ध्यान करता है, वह तेज, सूर्य में युक्त हो जाता है। जैसे साँप अपनी केंचुली से मुक्त होता है, वैसे ही वह पाप से मुक्त हो जाता है; वह साम मन्त्रों द्वारा ब्रह्मलोक में पहुँचाया जाता है। इस जीवसमूह (हिरण्यगर्भ) से वह पर से भी पर, पुरी (शरीर) में शयन करने वाले पुरुष को देखता है। इस पर ये दो श्लोक हैं:'
Verse 6
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ताः अनविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ॥ ५.६॥
tisro mātrā mṛtyumatyaḥ prayuktā anyonyasaktāḥ anaviprayuktāḥ | kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu samyak prayuktāsu na kampate jñaḥ || 5.6||
Meaning
'The three elements (a, u, m), when employed separately, are subject to death; but when joined to one another, well applied in the external, internal, and intermediate acts, the knower does not waver.'
'तीन मात्राएँ (अ, उ, म्), जब पृथक्-पृथक् प्रयुक्त की जाती हैं, तो मृत्युयुक्त हैं; परन्तु जब परस्पर जुड़ी हुई, बाह्य, आभ्यन्तर और मध्यम क्रियाओं में सम्यक् प्रयुक्त होती हैं, तब ज्ञानी विचलित नहीं होता।'
Verse 7
ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभिर्यत् तत् कवयो वेदयन्ते । तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति ॥ ५.७॥
ṛgbhiretaṃ yajurbhirantarikṣaṃ sāmabhiryat tat kavayo vedayante | tamoṅkāreṇaivāyatanenānveti vidvān yattacchāntamajaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ceti || 5.7||
Meaning
'By the Rik verses (one attains) this world, by the Yajus the mid-region, by the Saman that which the seers declare. By the support of Om alone the wise man attains that which is tranquil, undecaying, immortal, fearless, and supreme.'
'ऋचाओं से (मनुष्य) इस लोक को, यजुस् से अन्तरिक्ष को, और साम से उसे (प्राप्त करता है) जिसे कवि (ज्ञानी) कहते हैं। ॐकार रूपी आलम्बन के द्वारा ही विद्वान् उस शान्त, अजर, अमृत, अभय और परम (तत्त्व) को प्राप्त करता है।'
