- Dharmagya
- Scriptures
- Taittiriya Upanishad
- Chapter 31
Chapter 31
भृगुवल्ली · दशमोऽनुवाकः
Bhriguvalli · Anuvaka 10
Verses
Verse 1
न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । एतद्वै मुखतोऽन्नंराद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नंराध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नंराद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नंराध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नंराद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ १॥
na kañcana vasatau pratyācakṣīta | tadvratam | tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt | arādhyasmā annamityācakṣate | etadvai mukhato'nnaṃrāddham | mukhato'smā annaṃrādhyate | etadvai madhyato'nnaṃrāddham | madhyato'smā annaṃrādhyate | edadvā antato'nnaṃrāddham | antato'smā anna rādhyate || 1||
Meaning
One should not turn away anyone from one's dwelling; that is the vow. Therefore, by whatever means, one should obtain abundant food; (the wise) say, 'food has been made ready for him.' If this food is given in the best manner, food is rendered to him in the best manner; if given in the middling manner, food is rendered to him in the middling manner; if given in the lowest manner, food is rendered to him in the lowest manner. (Thus it returns to the giver according to his giving.)
अपने निवास से किसी (अतिथि) को न लौटाए; यही व्रत है। इसलिए जिस किसी भी उपाय से बहुत अन्न प्राप्त करे; (विद्वान्) कहते हैं — 'इसके लिए अन्न तैयार है।' यदि यह अन्न श्रेष्ठ रीति से दिया जाए, तो उसके लिए अन्न श्रेष्ठ रीति से सिद्ध होता है; मध्यम रीति से दिया जाए तो मध्यम; निम्न रीति से दिया जाए तो निम्न रीति से (वैसा ही फल देने वाले को लौटता है)।
Verse 2
य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति ॥ २॥
ya evaṃ veda | kṣema iti vāci | yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ | karmeti hastayoḥ | gatiriti pādayoḥ | vimuktiriti pāyau | iti mānuṣīḥ samājñāḥ | atha daivīḥ | tṛptiriti vṛṣṭau | balamiti vidyuti || 2||
Meaning
(This holds) for him who knows thus. (Brahman is to be meditated upon) as preservation (kshema) in speech; as acquisition-and-preservation (yoga-kshema) in the out-breath and in-breath; as action in the hands; as movement in the feet; as evacuation in the anus. These are the meditations on the human plane. Now the divine ones: as satisfaction in rain; as power in lightning —
(यह फल) उसके लिए है जो ऐसा जानता है। (ब्रह्म की उपासना) वाणी में क्षेम (रक्षण) रूप में करे; प्राण-अपान में योगक्षेम रूप में; हाथों में कर्म रूप में; पैरों में गति रूप में; पायु (गुदा) में विमुक्ति (विसर्जन) रूप में — ये मानुषी उपासनाएँ हैं। अब दैवी — वृष्टि (वर्षा) में तृप्ति रूप में; विद्युत् में बल रूप में —
Verse 3
यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति ॥ ३॥
yaśa iti paśuṣu | jyotiriti nakṣatreṣu | prajātiramṛtamānanda ityupasthe | sarvamityākāśe | tatpratiṣṭhetyupāsīta | pratiṣṭhāvān bhavati | tanmaha ityupāsīta | mahānbhavati | tanmana ityupāsīta | mānavānbhavati || 3||
Meaning
— as fame in cattle; as light in the stars; as procreation, immortality, and bliss in the generative organ; as the all in ether (akasha). One should meditate on That as the support (pratishtha) — one becomes possessed of support. One should meditate on That as the great (mahah) — one becomes great. One should meditate on That as mind (manas) — one becomes honoured.
— पशुओं में यश रूप में; नक्षत्रों में ज्योति रूप में; उपस्थ (जननेन्द्रिय) में प्रजनन, अमृत और आनन्द रूप में; आकाश में सर्व रूप में। उसे 'प्रतिष्ठा' रूप में उपासे — वह प्रतिष्ठावान् होता है। उसे 'महः' रूप में उपासे — वह महान् होता है। उसे 'मनः' रूप में उपासे — वह मानवान् (सम्मानित) होता है।
Verse 4
तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः ॥ ४॥
tannama ityupāsīta | namyante'smai kāmāḥ | tadbrahmetyupāsīta | brahmavānbhavati | tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta | paryeṇaṃ mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ | pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ || 4||
Meaning
One should meditate on That as adoration (namas) — desires bow down before him. One should meditate on That as Brahman — he becomes possessed of Brahman. One should meditate on That as the destruction of (what surrounds) Brahman (brahmanah parimara) — around him die his hating rivals, and the unfriendly kinsmen whom he dislikes. He who is here in the man, and He who is yonder in the sun — He is one.
उसे 'नमः' रूप में उपासे — उसके सम्मुख कामनाएँ नत होती हैं (सिद्ध होती हैं)। उसे 'ब्रह्म' रूप में उपासे — वह ब्रह्मवान् होता है। उसे 'ब्रह्म का परिमर' (जिसके चारों ओर मरण है) रूप में उपासे — उसके चारों ओर द्वेष करने वाले शत्रु मर जाते हैं, और अप्रिय भ्रातृव्य (प्रतिद्वन्द्वी) भी। जो यहाँ पुरुष में है और जो वहाँ सूर्य में है — वह एक ही है।
Verse 5
स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमांल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥ ५॥
sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ manomayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkramya | etamānandamayamātmānamupasaṅkramya | imāṃllokankāmānnī kāmarūpyanusañcaran | etat sāma gāyannāste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu || 5||
Meaning
He who knows thus, on departing from this world, reaching in turn this self made of food, this self made of breath, this self made of mind, this self made of understanding, this self made of bliss — ranging over these worlds, eating what he wishes and assuming what forms he wishes, he sits singing this Saman (chant of triumph): 'Ha-vu! Ha-vu! Ha-vu!'
जो ऐसा जानता है, वह इस लोक से जाकर इस अन्नमय आत्मा को, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय आत्मा को (क्रमशः) प्राप्त करके; इन लोकों में विचरण करता हुआ, इच्छानुसार अन्न खाता और इच्छानुसार रूप धारण करता हुआ, यह साम गाता हुआ बैठता है — 'हा वु! हा वु! हा वु!'
Verse 6
अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽ३हमन्नादोऽ३अहमन्नादः । अहंश्लोककृदहंश्लोककृदहंश्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भाइ । यो मा ददाति स इदेव मा३अऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ६॥
ahamannamahamannamahamannam | ahamannādo'3hamannādo'3ahamannādaḥ | ahaṃślokakṛdahaṃślokakṛdahaṃślokakṛt | ahamasmi prathamajā ṛtā3sya | pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā3bhāi | yo mā dadāti sa ideva mā3a'vāḥ | ahamannamannamadantamā3dmi | ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavā3m | suvarna jyotīḥ | ya evaṃ veda | ityupaniṣat || 6||
Meaning
'I am food, I am food, I am food! I am the eater of food, the eater of food, the eater of food! I am the maker of the (uniting) verse, the maker of the verse, the maker of the verse! I am the first-born of the cosmic order (rita), prior to the gods, in the navel of immortality! Whoever gives me, he alone preserves me! I, who am food, eat the eater of food! I have overcome the whole world!' — He who knows this (shines) as the golden light. Such, indeed, is the secret teaching (upanishad).
'मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ! मैं अन्न का भोक्ता हूँ, अन्न का भोक्ता, अन्न का भोक्ता! मैं (एकता के) श्लोक का कर्ता हूँ, श्लोक का कर्ता, श्लोक का कर्ता! मैं ऋत (विश्व-व्यवस्था) का प्रथमज हूँ, देवों से पूर्व, अमृत की नाभि में! जो मुझे देता है, वही मेरी रक्षा करता है! मैं, जो अन्न हूँ, अन्न के भोक्ता को खाता हूँ! मैंने समस्त विश्व को अभिभूत कर लिया!' — जो ऐसा जानता है, वह सुवर्ण-ज्योति के समान देदीप्यमान होता है। यही उपनिषद् (रहस्य) है।
