Chapter 2
प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः
Adhyaya 1 · Khanda 2
Verses
Verse 1
ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति ॥ १॥
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asminmahatyarṇave prāpatan | tamaśanāpipāsābhyāmanvavārjat | tā enamabruvannāyatanaṃ naḥ prajānīhi yasminpratiṣṭhitā annamadāmeti || 1||
Meaning
These deities, thus created, fell into this great ocean (of worldly existence). He afflicted him (the purusha) with hunger and thirst. They said to Him, 'Find for us an abode, established in which we may eat food.'
इस प्रकार रचे गए वे देवता इस महान् समुद्र (संसार) में गिर पड़े। उसने उस पुरुष को भूख और प्यास से युक्त किया। उन्होंने उससे कहा — 'हमारे लिए कोई आयतन (स्थान) खोज दो, जिसमें स्थित होकर हम अन्न खा सकें।'
Verse 2
ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति । ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ॥ २॥
tābhyo gāmānayattā abruvanna vai no'yamalamiti | tābhyo'śvamānayattā abruvanna vai no'yamalamiti || 2||
Meaning
He brought a cow for them; they said, 'This is not enough for us.' He brought a horse for them; they said, 'This is not enough for us.'
उसने उनके लिए गाय लाकर दी; उन्होंने कहा — 'यह हमारे लिए पर्याप्त नहीं।' उसने घोड़ा लाकर दिया; उन्होंने कहा — 'यह भी हमारे लिए पर्याप्त नहीं।'
Verse 3
ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम् । ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति ॥ ३॥
tābhyaḥ puruṣamānayattā abruvan sukṛtaṃ bateti puruṣo vāva sukṛtam | tā abravīdyathāyatanaṃ praviśateti || 3||
Meaning
He brought a man for them; they said, 'Ah, well made!' — for man is verily a thing well made. He said to them, 'Enter, each into your respective abode.'
उसने उनके लिए पुरुष लाकर दिया; उन्होंने कहा — 'अहा, यह तो सुन्दर रचना है!' — क्योंकि पुरुष ही सुकृति (उत्तम रचना) है। उसने उनसे कहा — 'अपने-अपने स्थान में प्रवेश करो।'
Verse 4
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशाद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचंप्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ॥ ४॥
agnirvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśāddiśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśannoṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃprāviśaṃścandramā mano bhūtvā hṛdayaṃ prāviśanmṛtyurapāno bhūtvā nābhiṃ prāviśadāpo reto bhūtvā śiśnaṃ prāviśan || 4||
Meaning
Fire became speech and entered the mouth; air became breath and entered the nostrils; the sun became sight and entered the eyes; the quarters became hearing and entered the ears; herbs and trees became hairs and entered the skin; the moon became mind and entered the heart; death became the down-breath and entered the navel; the waters became semen and entered the generative organ.
अग्नि वाणी बनकर मुख में, वायु प्राण बनकर नासिका में, सूर्य दृष्टि बनकर नेत्रों में, दिशाएँ श्रोत्र बनकर कानों में, ओषधि-वनस्पतियाँ रोम बनकर त्वचा में, चन्द्रमा मन बनकर हृदय में, मृत्यु अपान बनकर नाभि में, और जल रेत बनकर जननेन्द्रिय में प्रविष्ट हुए।
Verse 5
तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्न्यौ करोमीति । तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे भवतः ॥ ५॥
tamaśanāyāpipāse abrūtāmāvābhyāmabhiprajānīhīti te abravīdetāsveva vāṃ devatāsvābhajāmyetāsu bhāginnyau karomīti | tasmādyasyai kasyai ca devatāyai havirgṛhyate bhāginyāvevāsyāmaśanāyāpipāse bhavataḥ || 5||
Meaning
Hunger and thirst said to Him, 'For us two also, appoint a place.' He said to them, 'I assign you a share in these very deities; I make you sharers with them.' Therefore, to whatever deity an oblation is offered, hunger and thirst become sharers in it.
तब भूख और प्यास ने कहा — 'हम दोनों के लिए भी स्थान नियत कर दो।' उसने कहा — 'मैं तुम्हें इन्हीं देवताओं में भाग देता हूँ, इन्हीं में भागी बनाता हूँ।' इसीलिए जिस किसी देवता के लिए हवि दी जाती है, उसमें भूख और प्यास भी भागी हो जाती हैं।
