अर्जुनविषादयोग

Verses

1. Verse 1

   धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।।1.1।।

   dhṛtarāṣṭra uvāca dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ| māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya||1.1||

2. Verse 2

   सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्।।1.2।।

   sañjaya uvāca dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā| ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt||1.2||

3. Verse 3

   पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता।।1.3।।

   paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm| vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā||1.3||

4. Verse 4

   अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि। युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः।।1.4।।

   atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi| yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ||1.4||

5. Verse 5

   धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः।।1.5।।

   dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān| purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ||1.5||

6. Verse 6

   युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः।।1.6।।

   yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān| saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ||1.6||

7. Verse 7

   अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते।।1.7।।

   asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama| nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te||1.7||

8. Verse 8

   भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च।।1.8।।

   bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ| aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca||1.8||

9. Verse 9

   अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।।1.9।।

   anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ| nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ||1.9||

10. Verse 10

    अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।।1.10।।

    aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam| paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam||1.10||

11. Verse 11

    अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।1.11।।

    ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ| bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi||1.11||

12. Verse 12

    तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्।।1.12।।

    tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ| siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān||1.12||

13. Verse 13

    ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।।1.13।।

    tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ| sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat||1.13||

14. Verse 14

    ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।।1.14।।

    tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau| mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ||1.14||

15. Verse 15

    पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।1.15।।

    pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ| pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ||1.15||

16. Verse 16

    अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ।।1.16।।

    anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau||1.16||

17. Verse 17

    काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः।।1.17।।

    kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ| dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ||1.17||

18. Verse 18

    द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्।।1.18।।

    drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate| saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak||1.18||

19. Verse 19

    स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्।।1.19।।

    sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat| nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan||1.19||

20. Verse 20

    अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।।1.20।।

    atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ| pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ||1.20||

21. Verse 21

    अर्जुन उवाच हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत।।1.21।।

    arjuna uvāca hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate| senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta||1.21||

22. Verse 22

    यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे।।1.22।।

    yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān| kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame||1.22||

23. Verse 23

    योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः।।1.23।।

    yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ| dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ||1.23||

24. Verse 24

    संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्।।1.24।।

    saṃjaya uvāca evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata| senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam||1.24||

25. Verse 25

    भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति।।1.25।।

    bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām| uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti||1.25||

26. Verse 26

    तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा।।1.26।।

    tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān| ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā||1.26||

27. Verse 27

    श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि। तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्।।1.27।।

    śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi| tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān||1.27||

28. Verse 28

    अर्जुन उवाच कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्।।1.28।।

    arjuna uvāca kṛpayā parayā''viṣṭo viṣīdannidamabravīt| dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam||1.28||

29. Verse 29

    सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते।।1.29।।

    sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati| vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate||1.29||

30. Verse 30

    गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः।।1.30।।

    gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate| na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ||1.30||

31. Verse 31

    निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे।।1.31।।

    nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava| na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave||1.31||

32. Verse 32

    न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा।।1.32।।

    na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca| kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā||1.32||

33. Verse 33

    येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।।1.33।।

    yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca| ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca||1.33||

34. Verse 34

    आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा।।1.34।।

    ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ| mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā||1.34||

35. Verse 35

    एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते।।1.35।।

    etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana| api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte||1.35||

36. Verse 36

    निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः।।1.36।।

    nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana| pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ||1.36||

37. Verse 37

    तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव।।1.37।।

    tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān| svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava||1.37||

38. Verse 38

    यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्।।1.38।।

    yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ| kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam||1.38||

39. Verse 39

    कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन।।1.39।।

    kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum| kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana||1.39||

40. Verse 40

    कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत।।1.40।।

    kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ| dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta||1.40||

41. Verse 41

    अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।1.41।।

    adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ| strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ||1.41||

42. Verse 42

    सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।।1.42।।

    saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca| patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ||1.42||

43. Verse 43

    दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः।।1.43।।

    doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ| utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ||1.43||

44. Verse 44

    उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम।।1.44।।

    utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana| narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma||1.44||

45. Verse 45

    अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः।।1.45।।

    aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam| yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ||1.45||

46. Verse 46

    यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।

    yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ| dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet||1.46||

47. Verse 47

    सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।

    sañjaya uvāca evamuktvā'rjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat| visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ||1.47||