- Dharmagya
- Scriptures
- Katha Upanishad
- Chapter 4
Chapter 4
द्वितीयाध्याये प्रथमा वल्ली
Adhyaya 2 · Valli 1
Verses
Verse 1
पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १॥
parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman | kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan || 1||
Meaning
'The Self-existent (Lord) pierced the openings (of the senses) outward; therefore one looks outward, not at the inner Self. A certain wise man, desiring immortality, turned his gaze inward and beheld the indwelling Self.'
'स्वयम्भू (परमेश्वर) ने इन्द्रियों के छिद्रों को बाहर की ओर छेदा (बहिर्मुख बनाया); इसीलिए मनुष्य बाहर देखता है, भीतरी आत्मा को नहीं। किसी विवेकी पुरुष ने अमृतत्व की इच्छा से अपनी दृष्टि भीतर की ओर मोड़कर प्रत्यगात्मा (अन्तरात्मा) का दर्शन किया।'
Verse 2
पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २॥
parācaḥ kāmānanuyanti bālāste mṛtyoryanti vitatasya pāśam | atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā dhruvamadhruveṣviha na prārthayante || 2||
Meaning
'The childish go after outward desires; they walk into the snare of widespread death. But the wise, knowing immortality, do not seek the stable (eternal) among the unstable things here.'
'बालबुद्धि लोग बाहरी भोगों के पीछे जाते हैं और विस्तृत मृत्यु के पाश में फँसते हैं। परन्तु धीर पुरुष अमृतत्व को जानकर इन अनित्य पदार्थों में नित्य (तत्त्व) की याचना नहीं करते।'
Verse 3
येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३॥
yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśāṃśca maithunān | etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate | etadvai tat || 3||
Meaning
'That by which one perceives form, taste, smell, sounds, and touches in union — by that very (Self) one knows everything. What here remains (unknown to It)? This, verily, is That.'
'जिसके द्वारा मनुष्य रूप, रस, गन्ध, शब्द और स्पर्श-सुखों को जानता है — उसी (आत्मा) के द्वारा वह सब कुछ जानता है। फिर यहाँ (उससे) क्या शेष रह जाता है? यही, निश्चय ही, वह (आत्मा) है।'
Verse 4
स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४॥
svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati | mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati || 4||
Meaning
'Realizing that great, all-pervading Self by which one perceives both the dream state and the waking state, the wise man does not grieve.'
'जिस (आत्मा) के द्वारा मनुष्य स्वप्न और जाग्रत् — दोनों अवस्थाओं को देखता है, उस महान् व्यापक आत्मा को जानकर धीर पुरुष शोक नहीं करता।'
Verse 5
य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ ५॥
ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt | īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate | etadvai tat || 5||
Meaning
'He who knows this Self, the experiencer (of the honey of works), the living Self close at hand, the lord of the past and the future — thereafter he does not shrink (from anything). This, verily, is That.'
'जो इस मधु के भोक्ता, अत्यन्त निकटवर्ती जीवात्मा को, भूत और भविष्य के ईशान (स्वामी) रूप में जानता है — वह फिर (किसी से) घृणा नहीं करता। यही, निश्चय ही, वह है।'
Verse 6
यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६॥
yaḥ pūrvaṃ tapaso jātamadbhyaḥ pūrvamajāyata | guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhirvyapaśyata | etadvai tat || 6||
Meaning
'(That Self) who was born before austerity (the creative resolve), who was born before the waters, who, having entered the cave (of the heart), abides — whom one beheld through the elements: this, verily, is That.'
'जो (आत्मा) तप (सृष्टि-संकल्प) से पहले उत्पन्न हुआ, जो जल से भी पहले प्रकट हुआ, जो (हृदय रूपी) गुहा में प्रवेश करके स्थित है — जिसे भूतों के द्वारा देखा गया: यही, निश्चय ही, वह है।'
Verse 7
या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७॥
yā prāṇena saṃbhavatyaditirdevatāmayī | guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhirvyajāyata | etadvai tat || 7||
Meaning
'(That Self) who comes into being through the vital breath, Aditi (the deity-natured, the eater of all), who, having entered the cave, abides, who was born through the elements: this, verily, is That.'
'जो प्राण के द्वारा उत्पन्न होती है, वह देवतामयी अदिति (सबका ग्रहण करने वाली) — जो (हृदय रूपी) गुहा में प्रवेश करके स्थित है, जो भूतों के द्वारा उत्पन्न हुई: यही, निश्चय ही, वह है।'
Verse 8
अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वै तत् ॥ ८॥
araṇyornihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ | dive dive īḍyo jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ | etadvai tat || 8||
Meaning
'Agni (Jatavedas), hidden in the two fire-sticks like the embryo well borne by pregnant women, is to be worshipped day by day by watchful men bearing oblations. This, verily, is That.'
'दो अरणियों में निहित जातवेद अग्नि — गर्भिणी स्त्रियों द्वारा भलीभाँति धारण किए गर्भ के समान — प्रतिदिन हविष्मान् एवं जागरूक मनुष्यों द्वारा पूजनीय है। यही, निश्चय ही, वह है।'
Verse 9
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ९॥
yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchati | taṃ devāḥ sarve'rpitāstadu nātyeti kaścana | etadvai tat || 9||
Meaning
'Whence the sun rises and where it sets — in that (Self) all the gods are fixed, and no one ever transcends it. This, verily, is That.'
'जहाँ से सूर्य उदित होता है और जहाँ अस्त होता है — उस (आत्मा) में समस्त देव स्थित हैं, और कोई भी उसका अतिक्रमण नहीं कर सकता। यही, निश्चय ही, वह है।'
Verse 10
यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १०॥
yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha | mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati || 10||
Meaning
'What is here, that is there; what is there, that too is here. He goes from death to death who sees here as if there were difference.'
'जो यहाँ है, वही वहाँ है; और जो वहाँ है, वही यहाँ भी है। जो यहाँ (ब्रह्म में) नानात्व देखता है, वह मृत्यु से मृत्यु को (बार-बार) प्राप्त होता है।'
Verse 11
मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११॥
manasaivedamāptavyaṃ neha nānā'sti kiṃcana | mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati || 11||
Meaning
'This is to be attained through the mind alone: there is no diversity here whatsoever. He goes from death to death who sees here as if there were difference.'
'यह (एकत्व) केवल (शुद्ध) मन के द्वारा ही प्राप्त करने योग्य है: यहाँ किंचित् भी नानात्व नहीं है। जो यहाँ नानात्व देखता है, वह मृत्यु से मृत्यु को प्राप्त होता है।'
Verse 12
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२॥
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati | īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate | etadvai tat || 12||
Meaning
'The Purusha, of the size of a thumb, dwells in the middle of the body (in the heart) — the lord of the past and the future. Knowing Him, one shrinks (from nothing) thereafter. This, verily, is That.'
'अंगूठे के परिमाण वाला पुरुष शरीर के मध्य (हृदय) में स्थित है — भूत और भविष्य का स्वामी। उसे जानकर मनुष्य फिर (किसी से) घृणा नहीं करता। यही, निश्चय ही, वह है।'
Verse 13
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत् ॥ १३॥
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ | īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ | etadvai tat || 13||
Meaning
'The Purusha, of the size of a thumb, is like a smokeless flame — the lord of the past and the future. He is the same today and the same tomorrow. This, verily, is That.'
'अंगूठे के परिमाण वाला पुरुष धूमरहित ज्योति के समान है — भूत और भविष्य का स्वामी। वह आज भी वही है और कल भी वही रहेगा। यही, निश्चय ही, वह है।'
Verse 14
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४॥
yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati | evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati || 14||
Meaning
'As water rained on a height runs down the slopes among the mountains, so one who sees the qualities (dharmas) as separate runs after them (and is scattered).'
'जैसे ऊँचाई पर बरसा जल पर्वतों की ढलानों पर इधर-उधर बह जाता है, वैसे ही जो धर्मों (गुणों) को पृथक्-पृथक् देखता है, वह उन्हीं के पीछे (बिखरकर) दौड़ता रहता है।'
Verse 15
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५॥
yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati | evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama || 15||
Meaning
'As pure water poured into pure water becomes verily the same, so becomes the Self of the discerning sage (one with Brahman), O Gautama.'
'जैसे शुद्ध जल में डाला गया शुद्ध जल वैसा ही (एकरूप) हो जाता है, वैसे ही हे गौतम! ज्ञानी मुनि की आत्मा (ब्रह्म के साथ एक) हो जाती है।'
