- Dharmagya
- Scriptures
- Kena Upanishad
- Chapter 3
Chapter 3
तृतीयः खण्डः
Third Khanda
Verses
Verse 1
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ॥ १॥
brahma ha devebhyo vijigye tasya ha brahmaṇo vijaye devā amahīyanta || 1||
Meaning
Brahman, it is told, won a victory for the gods. In that victory of Brahman the gods gloried.
(कहते हैं—) ब्रह्म ने देवताओं के लिए (असुरों पर) विजय प्राप्त की। ब्रह्म की उस विजय में देवता गौरवान्वित होकर फूल उठे।
Verse 2
त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ २॥
ta aikṣantāsmākamevāyaṃ vijayo'smākamevāyaṃ mahimeti | taddhaiṣāṃ vijajñau tebhyo ha prādurbabhūva tanna vyajānata kimidaṃ yakṣamiti || 2||
Meaning
They thought: 'Ours alone is this victory, ours alone is this greatness.' Brahman knew this (vanity) of theirs and appeared before them. They did not recognize It: 'What is this wondrous being (yaksha)?'
उन (देवताओं) ने सोचा — 'यह विजय हमारी ही है, यह महिमा हमारी ही है।' ब्रह्म ने उनके इस (अभिमान) को जान लिया और उनके सामने प्रकट हुआ। वे उसे पहचान न सके — 'यह यक्ष (अद्भुत सत्ता) क्या है?'
Verse 3
तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥ ३॥
te'gnimabruvañjātaveda etadvijānīhi kimidaṃ yakṣamiti tatheti || 3||
Meaning
They said to Agni: 'O Jatavedas, find out what this yaksha is.' 'So be it,' (he said).
उन्होंने अग्नि से कहा — 'हे जातवेदस् (अग्नि)! जान लो कि यह यक्ष क्या है।' (अग्नि ने कहा—) 'ऐसा ही हो।'
Verse 4
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ ४॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sītyagnirvā ahamasmītyabravījjātavedā vā ahamasmīti || 4||
Meaning
He (Agni) rushed towards It. It asked him: 'Who are you?' 'I am Agni,' he said, 'I am indeed Jatavedas.'
वह (अग्नि) उस यक्ष की ओर दौड़ा। उस यक्ष ने उससे पूछा — 'तुम कौन हो?' उसने कहा — 'मैं अग्नि हूँ, मैं ही जातवेदा हूँ।'
Verse 5
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ५॥
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamityapīdaṃ sarvaṃ daheyaṃ yadidaṃ pṛthivyāmiti || 5||
Meaning
'In one such as you, what power is there?' 'I can burn all this, whatever is on the earth.'
(यक्ष ने पूछा—) 'तुझ जैसे में क्या सामर्थ्य है?' (अग्नि ने कहा—) 'पृथ्वी पर जो कुछ भी है, उस सबको मैं जला सकता हूँ।'
Verse 6
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ ६॥
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetaddaheti | tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśāka dagdhuṃ sa tata eva nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 6||
Meaning
It set a blade of grass before him: 'Burn this.' He fell upon it with all his speed, but could not burn it. He turned back from there: 'I could not find out what this yaksha is.'
उस यक्ष ने उसके सामने एक तिनका रख दिया — 'इसे जला दो।' अग्नि अपने पूरे वेग से उस पर झपटा, परन्तु उसे जला न सका। वह वहाँ से लौट आया — 'मैं यह न जान सका कि यह यक्ष क्या है।'
Verse 7
अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ ७॥
atha vāyumabruvanvāyavetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti || 7||
Meaning
Then they said to Vayu: 'O Vayu, find out what this yaksha is.' 'So be it.'
तब उन्होंने वायु से कहा — 'हे वायु! जान लो कि यह यक्ष क्या है।' (वायु ने कहा—) 'ऐसा ही हो।'
Verse 8
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ ८॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sīti vāyurvā ahamasmītyabravīnmātariśvā vā ahamasmīti || 8||
Meaning
He rushed towards It. It asked him: 'Who are you?' 'I am Vayu,' he said, 'I am indeed Matarishvan.'
वह (वायु) उसकी ओर दौड़ा। उस यक्ष ने पूछा — 'तुम कौन हो?' उसने कहा — 'मैं वायु हूँ, मैं ही मातरिश्वा हूँ।'
Verse 9
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ९॥
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamityapīdaṃ sarvamādadīya yadidaṃ pṛthivyāmiti || 9||
Meaning
'In one such as you, what power is there?' 'I can carry off all this, whatever is on the earth.'
(यक्ष ने पूछा—) 'तुझ जैसे में क्या सामर्थ्य है?' (वायु ने कहा—) 'पृथ्वी पर जो कुछ भी है, उस सबको मैं उड़ा ले जा सकता हूँ।'
Verse 10
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १०॥
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetadādatsveti tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśākādātuṃ sa tata eva nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 10||
Meaning
It set a blade of grass before him: 'Take this up.' He fell upon it with all his speed, but could not lift it. He turned back from there: 'I could not find out what this yaksha is.'
उस यक्ष ने उसके सामने एक तिनका रख दिया — 'इसे उठा लो।' वायु अपने पूरे वेग से उस पर झपटा, परन्तु उसे उठा न सका। वह वहाँ से लौट आया — 'मैं यह न जान सका कि यह यक्ष क्या है।'
Verse 11
अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥ ११॥
athendramabruvanmaghavannetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti tadabhyadravattasmāttirodadhe || 11||
Meaning
Then they said to Indra: 'O Maghavan, find out what this yaksha is.' 'So be it.' He rushed towards It, but It vanished from him.
तब उन्होंने इन्द्र से कहा — 'हे मघवन् (इन्द्र)! जान लो कि यह यक्ष क्या है।' (इन्द्र ने कहा—) 'ऐसा ही हो।' वह उसकी ओर दौड़ा, परन्तु वह यक्ष उससे अन्तर्धान हो गया।
Verse 12
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीं तांहोवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ १२॥
sa tasminnevākāśe striyamājagāma bahuśobhamānāmumāṃ haimavatīṃ tāṃhovāca kimetadyakṣamiti || 12||
Meaning
In that very space he came upon a Woman, exceedingly resplendent — Uma, daughter of Himavat. To her he said: 'What is this yaksha?'
उसी आकाश में उसे एक अत्यन्त सुशोभित स्त्री दिखाई दी — उमा, हिमवान् की पुत्री (हैमवती)। उससे उसने पूछा — 'यह यक्ष क्या है?'
