- Dharmagya
- Scriptures
- Mundaka Upanishad
- Chapter 6
Chapter 6
तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः
Mundaka 3 · Khanda 2
Verses
Verse 1
स वेदैतत्परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ १॥
sa vedaitatparamaṃ brahma dhāma yatra viśvaṃ nihitaṃ bhāti śubhram | upāsate puruṣaṃ ye hyakāmāste śukrametadativartanti dhīrāḥ || 1||
Meaning
He knows that supreme abode of Brahman, in which the universe rests, shining pure. The wise who, free from desire, worship the Purusha, transcend this seed (of rebirth).
वह उस परम ब्रह्म-धाम को जानता है, जिसमें यह विश्व शुभ्र रूप से प्रतिष्ठित होकर प्रकाशित होता है। जो धीर पुरुष निष्काम होकर उस पुरुष की उपासना करते हैं, वे इस शुक्र (पुनर्जन्म के बीज) का अतिक्रमण कर जाते हैं।
Verse 2
कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ २॥
kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ sa kāmabhirjāyate tatra tatra | paryāptakāmasya kṛtātmanastu ihaiva sarve pravilīyanti kāmāḥ || 2||
Meaning
He who broods over desires, thinking (of them), is born here and there through his desires. But for one whose desires are fulfilled (in the Self) and whose Self is realized, all desires dissolve even here.
जो कामनाओं की कामना करता और उनका चिन्तन करता है, वह अपनी कामनाओं के कारण वहाँ-वहाँ (बार-बार) जन्म लेता है। परन्तु जिसकी कामनाएँ (आत्मा में) पूर्ण हो गईं और जिसकी आत्मा कृतार्थ हो गई, उसकी समस्त कामनाएँ यहीं विलीन हो जाती हैं।
Verse 3
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ ३॥
nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām || 3||
Meaning
This Self cannot be attained by study, nor by intellect, nor by much hearing. He whom the Self chooses — by him alone is It attained; to him the Self reveals Its own form.
यह आत्मा न प्रवचन (अध्ययन) से प्राप्त होता है, न बुद्धि से, और न बहुत श्रवण से। जिसे यह (आत्मा) वरण करता है, उसी के द्वारा यह प्राप्त होता है; उस (साधक) के लिए यह आत्मा अपने स्वरूप को प्रकट कर देता है।
Verse 4
नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४॥
nāyamātmā balahīnena labhyo na ca pramādāttapaso vāpyaliṅgāt | etairupāyairyatate yastu vidvāṃstasyaiṣa ātmā viśate brahmadhāma || 4||
Meaning
This Self cannot be attained by the weak, nor through heedlessness, nor by tapas devoid of the right marks (sannyasa). But the wise one who strives by these means — his Self enters the abode of Brahman.
यह आत्मा न बलहीन (दुर्बल साधक) द्वारा प्राप्त होता है, न प्रमाद से, और न लिंगरहित (असम्यक्) तप से। परन्तु जो विद्वान् इन (समुचित) उपायों से प्रयत्न करता है, उसकी आत्मा ब्रह्म-धाम में प्रवेश करती है।
Verse 5
संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति ॥ ५॥
saṃprāpyainamṛṣayo jñānatṛptāḥ kṛtātmāno vītarāgāḥ praśāntāḥ | te sarvagaṃ sarvataḥ prāpya dhīrā yuktātmānaḥ sarvamevāviśanti || 5||
Meaning
Having attained Him, the sages, content with knowledge, their selves perfected, free from passion, tranquil — having reached the all-pervading on every side, the wise, with self-controlled minds, enter into the All itself.
उसे प्राप्त करके ज्ञानतृप्त, कृतात्मा, वीतराग और प्रशान्त ऋषिगण — सर्वव्यापी को सब ओर से प्राप्त करके, युक्तात्मा धीर पुरुष उस सर्वस्वरूप में ही प्रवेश कर जाते हैं।
Verse 6
वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६॥
vedāntavijñānasuniścitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ | te brahmalokeṣu parāntakāle parāmṛtāḥ parimucyanti sarve || 6||
Meaning
Those ascetics who have well ascertained the truth through the knowledge of Vedanta, of purified nature, through the yoga of renunciation — they, in the worlds of Brahman, at the end of time, being supremely immortal, are all completely liberated.
जिन्होंने वेदान्त के विज्ञान से तत्त्व का भलीभाँति निश्चय कर लिया है, वे शुद्धसत्त्व यति, संन्यास-योग के द्वारा — अन्तकाल में ब्रह्मलोकों में परम अमृत होकर, सब के सब पूर्णतया मुक्त हो जाते हैं।
Verse 7
गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति ॥ ७॥
gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhā devāśca sarve pratidevatāsu | karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'vyaye sarve ekībhavanti || 7||
Meaning
The fifteen parts (of the body) go to their (cosmic) supports, and all the senses (devas) to their corresponding deities; the works and the knowing self — all become one in the supreme, undecaying (Brahman).
(शरीर की) पंद्रह कलाएँ अपने (समष्टि) आधारों में लौट जाती हैं और समस्त इन्द्रियाँ (देव) अपने-अपने अधिष्ठातृ देवताओं में; कर्म और विज्ञानमय आत्मा — सब परम अव्यय (ब्रह्म) में एकीभूत हो जाते हैं।
Verse 8
यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८॥
yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre'staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya | tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam || 8||
Meaning
As flowing rivers disappear into the sea, giving up name and form, so the knower, freed from name and form, attains the divine Purusha, higher than the high.
जैसे बहती हुई नदियाँ नाम और रूप को छोड़कर समुद्र में लीन हो जाती हैं, वैसे ही नाम-रूप से मुक्त विद्वान् पर से भी पर दिव्य पुरुष को प्राप्त होता है।
Verse 9
स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९॥
sa yo ha vai tatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati nāsyābrahmavitkule bhavati | tarati śokaṃ tarati pāpmānaṃ guhāgranthibhyo vimukto'mṛto bhavati || 9||
Meaning
He who knows that supreme Brahman becomes Brahman itself. In his line none is born who does not know Brahman. He crosses over sorrow, crosses over sin; freed from the knots of the heart, he becomes immortal.
जो उस परम ब्रह्म को जानता है, वह ब्रह्म ही हो जाता है। उसके कुल में ब्रह्म को न जानने वाला कोई उत्पन्न नहीं होता। वह शोक को पार कर जाता है, पाप को पार कर जाता है; हृदय की ग्रन्थियों से मुक्त होकर अमर हो जाता है।
Verse 10
तदेतदृचाऽभ्युक्तम् । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकर्षिं श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् ॥ १०॥
tadetadṛcā'bhyuktam | kriyāvantaḥ śrotriyā brahmaniṣṭhāḥ svayaṃ juhvata ekarṣiṃ śraddhayantaḥ | teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta śirovrataṃ vidhivadyaistu cīrṇam || 10||
Meaning
This is declared by the Rik verse: those who perform works, who are learned in the Vedas, established in Brahman, who with faith offer oblations to the sole seer (Agni/the One) — to them alone should one teach this knowledge of Brahman, (to those) by whom the Head-Vow (shirovrata) has been duly observed.
यह ऋचा के द्वारा कहा गया है: जो क्रियावान् हैं, श्रोत्रिय और ब्रह्मनिष्ठ हैं, जो श्रद्धापूर्वक एकर्षि (अग्नि/एक) को स्वयं आहुति देते हैं — उन्हीं को यह ब्रह्मविद्या सिखानी चाहिए, जिन्होंने विधिपूर्वक शिरोव्रत का आचरण किया हो।
Verse 11
तदेतत्सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ११॥
tadetatsatyamṛṣiraṅgirāḥ purovāca naitadacīrṇavrato'dhīte | namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ || 11||
Meaning
This is the truth which the seer Angiras declared of old. One who has not observed the vow does not study (deserve) it. Salutation to the supreme seers! Salutation to the supreme seers!
यह वह सत्य है जिसे ऋषि अंगिरा ने प्राचीन काल में कहा। जिसने व्रत का आचरण नहीं किया, वह इसका अध्ययन नहीं करता (उसे इसका अधिकार नहीं मिलता)। परम ऋषियों को नमस्कार! परम ऋषियों को नमस्कार!
