- Dharmagya
- Scriptures
- Mundaka Upanishad
- Chapter 5
Chapter 5
तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः
Mundaka 3 · Khanda 1
Verses
Verse 1
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ १॥
dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti || 1||
Meaning
Two birds, companions ever united, cling to the same tree. Of the two, one eats the sweet fruit; the other looks on without eating.
दो पक्षी, सदा साथ रहने वाले मित्र, एक ही वृक्ष पर आश्रय किए हुए हैं। उन दोनों में से एक स्वादिष्ट फल खाता है; दूसरा बिना खाए (साक्षीभाव से) देखता रहता है।
Verse 2
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २॥
samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'nīśayā śocati muhyamānaḥ | juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśokaḥ || 2||
Meaning
On the same tree, the individual soul (purusha), sunk (in attachment), grieves, deluded by his powerlessness. But when he sees the other, the worshipped Lord, and His glory, he becomes free from grief.
उसी वृक्ष पर डूबा हुआ (आसक्त) पुरुष अपनी असमर्थता से मोहित होकर शोक करता है। परन्तु जब वह दूसरे — पूज्य ईश — और उसकी महिमा को देखता है, तब वह शोकरहित हो जाता है।
Verse 3
यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३॥
yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim | tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti || 3||
Meaning
When the seer beholds the golden-hued Maker, the Lord, the Purusha, the source of Brahma — then, becoming wise, shaking off good and evil, stainless, he attains the supreme equality (with Him).
जब द्रष्टा उस स्वर्णवर्ण कर्ता, ईश, ब्रह्मयोनि पुरुष को देख लेता है — तब वह विद्वान् पुण्य और पाप को झाड़कर, निरंजन (निर्मल) होकर परम साम्य को प्राप्त होता है।
Verse 4
प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४॥
prāṇo hyeṣa yaḥ sarvabhūtairvibhāti vijānan vidvān bhavate nātivādī | ātmakrīḍa ātmaratiḥ kriyāvāneṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ || 4||
Meaning
This (Self) is verily the life-breath that shines through all beings. Knowing Him, the wise man becomes one who speaks of nothing else; sporting in the Self, delighting in the Self, active (in the right way) — he is the best of the knowers of Brahman.
यह (आत्मा) ही वह प्राण है जो समस्त भूतों में प्रकाशित होता है। उसे जानकर विद्वान् 'अतिवादी' (व्यर्थ बोलने वाला) नहीं होता; आत्मा में क्रीड़ा करता, आत्मा में रमण करता और (सम्यक्) क्रियावान् — वह ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ है।
Verse 5
सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ५॥
satyena labhyastapasā hyeṣa ātmā samyagjñānena brahmacaryeṇa nityam | antaḥśarīre jyotirmayo hi śubhro yaṃ paśyanti yatayaḥ kṣīṇadoṣāḥ || 5||
Meaning
This Self is attainable by truth, by tapas, by right knowledge, by ever (-practised) brahmacarya. Within the body, luminous and pure, He is seen by the ascetics whose faults are destroyed.
यह आत्मा सत्य से, तप से, सम्यक् ज्ञान से और निरन्तर ब्रह्मचर्य से प्राप्त होता है। शरीर के भीतर, ज्योतिर्मय और शुभ्र (वह आत्मा) उन यतियों द्वारा देखा जाता है जिनके दोष क्षीण हो गए हैं।
Verse 6
सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ६॥
satyameva jayate nānṛtaṃ satyena panthā vitato devayānaḥ | yenākramantyṛṣayo hyāptakāmā yatra tatsatyasya paramaṃ nidhānam || 6||
Meaning
Truth alone triumphs, not falsehood. By truth is laid the divine path (devayana) by which the desireless sages ascend to where is that supreme treasure of truth.
सत्य की ही विजय होती है, असत्य की नहीं (सत्यमेव जयते)। सत्य से ही वह देवयान मार्ग विस्तृत है, जिससे आप्तकाम (निष्काम) ऋषि वहाँ पहुँचते हैं जहाँ सत्य का वह परम निधान है।
Verse 7
बृहच्च तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्स्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ७॥
bṛhacca taddivyamacintyarūpaṃ sūkṣmācca tatsūkṣmataraṃ vibhāti | dūrātsudūre tadihāntike ca paśyatsvihaiva nihitaṃ guhāyām || 7||
Meaning
Vast, divine, of inconceivable form, subtler than the subtle, It shines forth; far beyond the far, yet here close at hand — set here in the cave (of the heart) of the seeing ones.
वह विशाल, दिव्य, अचिन्त्यरूप है; सूक्ष्म से भी सूक्ष्मतर होकर प्रकाशित होता है; दूर से भी अति दूर है, फिर भी यहीं निकट है — द्रष्टाओं की (हृदय रूपी) गुहा में यहीं स्थित है।
Verse 8
न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८॥
na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā nānyairdevaistapasā karmaṇā vā | jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ || 8||
Meaning
He is not grasped by the eye, nor by speech, nor by the other senses, nor by tapas or works. When one's nature is purified by the serenity of knowledge, then, meditating, one sees Him, the indivisible.
वह न नेत्र से ग्रहण किया जाता है, न वाणी से, न अन्य इन्द्रियों से, और न तप या कर्म से। ज्ञान की प्रसन्नता (शुद्धि) से जब सत्त्व विशुद्ध हो जाता है, तब ध्यान करता हुआ मनुष्य उस निष्कल (आत्मा) को देखता है।
Verse 9
एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन्विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९॥
eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo yasminprāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa | prāṇaiścittaṃ sarvamotaṃ prajānāṃ yasminviśuddhe vibhavatyeṣa ātmā || 9||
Meaning
This subtle Self is to be known by the mind (consciousness), in which the prana has entered fivefold. The whole mind of creatures is interwoven with the pranas; when it is purified, this Self shines forth.
यह अणुरूप (सूक्ष्म) आत्मा चित्त (शुद्ध मन) से जानने योग्य है, जिसमें प्राण पाँच प्रकार से प्रविष्ट हुआ है। प्रजाओं का समस्त चित्त प्राणों से ओतप्रोत है; जिसके विशुद्ध होने पर यह आत्मा प्रकट होता है।
Verse 10
यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः ॥ १०॥
yaṃ yaṃ lokaṃ manasā saṃvibhāti viśuddhasattvaḥ kāmayate yāṃśca kāmān | taṃ taṃ lokaṃ jayate tāṃśca kāmāṃstasmādātmajñaṃ hyarcayedbhūtikāmaḥ || 10||
Meaning
Whatever world the man of purified nature pictures in his mind and whatever desires he desires — that very world he wins, and those desires. Therefore let one who seeks prosperity worship the knower of the Self.
विशुद्धसत्त्व पुरुष मन से जिस-जिस लोक की भावना करता है और जिन कामनाओं की इच्छा करता है — उस-उस लोक को और उन कामनाओं को वह जीत लेता है। इसलिए ऐश्वर्य का इच्छुक आत्मज्ञ की अर्चना करे।
