- Dharmagya
- Scriptures
- Prashna Upanishad
- Chapter 4
Chapter 4
चतुर्थः प्रश्नः
Fourth Prashna
Verses
Verse 1
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥ ४.१॥
atha hainaṃ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha | bhagavannetasmin puruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa devaḥ svapnān paśyati kasyaitat sukhaṃ bhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti || 4.1||
Meaning
Then Sauryayani Gargya asked him: 'Lord, what are they that sleep in this person, and what are they that keep awake? Which is the god (power) that sees dreams? Whose is this happiness (of deep sleep)? In whom are all these established?'
तब सौर्यायणी गार्ग्य ने उससे पूछा — 'भगवन्! इस पुरुष में कौन सोते हैं और कौन जागते हैं? कौन देव स्वप्न देखता है? यह (सुषुप्ति का) सुख किसका होता है? और ये सब किसमें प्रतिष्ठित होते हैं?'
Verse 2
तस्मै स होवाच यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥ ४.२॥
tasmai sa hovāca yathā gārgya marīcayo'rkasyāstaṃ gacchataḥ sarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai tat sarvaṃ pare deve manasyekībhavati tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate || 4.2||
Meaning
To him he said: 'O Gargya, as the rays of the setting sun all become one in that orb of light, and spread out again when it rises again — so all this becomes one in the mind, the highest god. Therefore at that time the person does not hear, see, smell, taste, touch, speak, grasp, enjoy, evacuate, or move; "he sleeps," they say.'
उसने उससे कहा — 'हे गार्ग्य! जैसे अस्त होते सूर्य की समस्त किरणें उस तेजोमण्डल में एकीभूत हो जाती हैं और उसके फिर उदय होने पर फिर फैल जाती हैं — वैसे ही यह सब परम देव मन में एकीभूत हो जाता है। इसलिए उस समय यह पुरुष न सुनता है, न देखता, न सूँघता, न चखता, न स्पर्श करता, न बोलता, न ग्रहण करता, न आनन्द लेता, न विसर्जन करता, न गति करता; "वह सोता है" — ऐसा कहते हैं।'
Verse 3
प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ४.३॥
prāṇāgnaya evaitasmin pure jāgrati | gārhapatyo ha vā eṣo'pāno vyāno'nvāhāryapacano yadgārhapatyāt praṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ || 4.3||
Meaning
'The fires of the pranas alone keep awake in this city (body). The Apana is the householder's fire (garhapatya); the Vyana is the southern fire (anvaharyapachana); the Prana is the offertory fire (ahavaniya), since it is led forth (pranayana) from the garhapatya.'
'इस नगरी (शरीर) में प्राण रूपी अग्नियाँ ही जागती रहती हैं। अपान गार्हपत्य अग्नि है; व्यान अन्वाहार्यपचन (दक्षिणाग्नि) है; और प्राण आहवनीय अग्नि है, क्योंकि वह गार्हपत्य से प्रणीत (आगे ले जाया) किया जाता है।'
Verse 4
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥ ४.४॥
yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṃ nayatīti sa samānaḥ | mano ha vāva yajamānaḥ | iṣṭaphalamevodānaḥ | sa enaṃ yajamānamaharaharbrahma gamayati || 4.4||
Meaning
'Since the Samana leads the two oblations — the out-breath and the in-breath — evenly, it is the Samana. The mind, verily, is the sacrificer; the desired fruit is the Udana; and it leads the sacrificer (the mind) day by day to Brahman (in deep sleep).'
'चूँकि समान दोनों आहुतियों — उच्छ्वास और निःश्वास — को समान रूप से ले जाता है, इसलिए वह समान है। मन ही यजमान है; इष्टफल उदान है; और वह यजमान (मन) को प्रतिदिन (सुषुप्ति में) ब्रह्म तक ले जाता है।'
Verse 5
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ४.५॥
atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati | yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūtaṃ punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṃ cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cāśrutaṃ cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca saccāsacca sarvaṃ paśyati sarvaḥ paśyati || 4.5||
Meaning
'Here this god (the mind) experiences its greatness in dream. Whatever has been seen, it sees again; whatever heard, it hears again; what has been experienced in various places and quarters, it experiences again and again. Seen and unseen, heard and unheard, experienced and not experienced, real and unreal — it sees all; it, being all, sees.'
'यहाँ यह देव (मन) स्वप्न में अपनी महिमा का अनुभव करता है। जो कुछ देखा, उसे फिर देखता है; जो सुना, उसे फिर सुनता है; विभिन्न देश-दिशाओं में अनुभूत को बार-बार अनुभव करता है। देखा-अनदेखा, सुना-अनसुना, अनुभूत-अननुभूत, सत्-असत् — सब कुछ देखता है; वह सर्वस्वरूप होकर देखता है।'
Verse 6
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥ ४.६॥
sa yadā tejasā'bhibhūto bhavati | atraiṣa devaḥ svapnānna paśyatyatha yadaitasmiñśarīra etatsukhaṃ bhavati || 4.6||
Meaning
'When it (the mind) is overpowered by light (tejas), then this god sees no dreams; then this happiness arises in this body (in deep sleep).'
'जब वह (मन) तेज से अभिभूत हो जाता है, तब यह देव स्वप्न नहीं देखता; तब इस शरीर में यह (सुषुप्ति का) सुख उत्पन्न होता है।'
Verse 7
स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ४.७॥
sa yathā sobhya vayāṃsi vasovṛkṣaṃ sampratiṣṭhante | evaṃ ha vai tat sarvaṃ para ātmani sampratiṣṭhate || 4.7||
Meaning
'O dear one, as birds resort to a tree for their resting-place, so all this rests in the supreme Self —'
'हे सौम्य! जैसे पक्षी विश्राम के लिए वृक्ष का आश्रय लेते हैं, वैसे ही यह सब परम आत्मा में प्रतिष्ठित होता है —'
Verse 8
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च यादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च ॥ ४.८॥
pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca ghrāṇaṃ ca ghrātavyaṃ ca rasaśca rasayitavyaṃ ca tvakca sparśayitavyaṃ ca vākca vaktavyaṃ ca hastau cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca yādau ca gantavyaṃ ca manaśca mantavyaṃ ca buddhiśca boddhavyaṃ cāhaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca tejaśca vidyotayitavyaṃ ca prāṇaśca vidhārayitavyaṃ ca || 4.8||
Meaning
'earth and the subtle element of earth, water and the subtle element of water, fire and its subtle element, air and its subtle element, ether and its subtle element; the eye and what is seen, the ear and what is heard, smell and what is smelt, taste and what is tasted, skin and what is touched, speech and what is spoken, the hands and what is grasped, the organ of generation and what is enjoyed, the organ of excretion and what is excreted, the feet and what is walked, the mind and what is thought, the intellect and what is understood, the ego and what is egoized, consciousness (citta) and what is cognized, light (tejas) and what is illumined, Prana and what is held together.'
'पृथ्वी और पृथ्वी की तन्मात्रा, जल और जल की तन्मात्रा, तेज और तेज की तन्मात्रा, वायु और वायु की तन्मात्रा, आकाश और आकाश की तन्मात्रा; नेत्र और द्रष्टव्य, कान और श्रोतव्य, घ्राण और घ्रातव्य, रस और रसयितव्य, त्वचा और स्पर्शयितव्य, वाणी और वक्तव्य, हाथ और आदातव्य, उपस्थ और आनन्दयितव्य, पायु और विसर्जयितव्य, पैर और गन्तव्य, मन और मन्तव्य, बुद्धि और बोद्धव्य, अहंकार और अहंकर्तव्य, चित्त और चेतयितव्य, तेज और विद्योतयितव्य, प्राण और विधारयितव्य।'
Verse 9
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥ ४.९॥
eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ | sa pare'kṣara ātmani sampratiṣṭhate || 4.9||
Meaning
'For this is the seer, the toucher, the hearer, the smeller, the taster, the thinker, the knower, the doer — the knowing Self (vijnanatma), the Purusha. He is established in the supreme, imperishable Self.'
'क्योंकि यही द्रष्टा, स्प्रष्टा, श्रोता, घ्राता, रसयिता, मन्ता, बोद्धा, कर्ता है — विज्ञानात्मा, पुरुष। वह परम अक्षर आत्मा में प्रतिष्ठित है।'
Verse 10
परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्वो भवति । तदेष श्लोकः ॥ ४.१०॥
paramevākṣaraṃ pratipadyate sa yo ha vai tadacchāyamaśarīramalohitaṃ śubhramakṣaraṃ vedayate yastu somya | sa sarvajñaḥ sarvo bhavati | tadeṣa ślokaḥ || 4.10||
Meaning
'He who knows that shadowless, bodiless, bloodless, pure, imperishable (Self) attains the supreme Imperishable itself. O dear one, he who (knows) — he, all-knowing, becomes all. On this there is a verse:'
'जो उस छायारहित, अशरीर, अरक्त (लोहितरहित), शुभ्र, अक्षर (आत्मा) को जान लेता है, वह परम अक्षर को ही प्राप्त करता है। हे सौम्य! जो (जानता है) — वह सर्वज्ञ होकर सर्वस्वरूप हो जाता है। इस पर यह श्लोक है:'
Verse 11
विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥ ४.११॥
vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ prāṇā bhūtāni sampratiṣṭhanti yatra tadakṣaraṃ vedayate yastu somya sa sarvajñaḥ sarvamevāviveśeti || 4.11||
Meaning
'In whom the knowing Self, together with all the gods (senses), the pranas, and the elements rest — he who knows that imperishable (Self), O dear one, being all-knowing, has entered into the All.'
'जिसमें विज्ञानात्मा, समस्त देवों (इन्द्रियों), प्राणों और भूतों सहित प्रतिष्ठित होता है — हे सौम्य! जो उस अक्षर (आत्मा) को जान लेता है, वह सर्वज्ञ होकर सर्वस्वरूप में ही प्रविष्ट हो जाता है।'
