Chapter 15
ब्रह्मानन्दवल्ली · तृतीयोऽनुवाकः
Anandavalli · Anuvaka 3
Verses
Verse 1
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥
prāṇaṃ devā anu prāṇanti | manuṣyāḥ paśavaśca ye | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmāt sarvāyuṣamucyate | sarvameva ta āyuryanti | ye prāṇaṃ brahmopāsate | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmāt sarvāyuṣamucyata iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmāt prāṇamayāt | anyo'ntara ātmā manomayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya yajureva śiraḥ | ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ | sāmottaraḥ pakṣaḥ | ādeśa ātmā | atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1||
Meaning
The gods breathe after the prana, as do men and beasts; for prana is the life of beings, and therefore it is called the life of all. They attain a full life who worship prana as Brahman; for prana is the life of beings. This (pranamaya) is the embodied self of the former (annamaya). Different from this self made of breath is another, inner self made of mind (manomaya). It too has the shape of a man. Of it, the Yajus is the head, the Rik the right side, the Saman the left side, the injunction (adesha) the trunk, the Atharva-Angiras hymns the foundation. On this too there is a verse.
देवता प्राण के अनुसार साँस लेते हैं, और वैसे ही मनुष्य तथा पशु; क्योंकि प्राण प्राणियों की आयु है, इसलिए वह सबकी आयु कहलाता है। जो प्राण को ब्रह्म रूप में उपासते हैं, वे पूर्ण आयु प्राप्त करते हैं। यह (प्राणमय) पूर्व (अन्नमय) का शारीर आत्मा है। इस प्राणमय आत्मा से भिन्न एक और भीतरी आत्मा है — मनोमय। यह भी पुरुष के आकार का है। इसका यजुः शिर, ऋक् दक्षिण पक्ष, साम उत्तर पक्ष, आदेश आत्मा, अथर्वांगिरस पुच्छ है। इस पर भी यह श्लोक है।