Chapter 16
ब्रह्मानन्दवल्ली · चतुर्थोऽनुवाकः
Anandavalli · Anuvaka 4
Verses
Verse 1
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmānmanomayāt | anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya śraddhaiva śiraḥ | ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | satyamuttaraḥ pakṣaḥ | yoga ātmā | mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1||
Meaning
'That from which words turn back, together with the mind, unable to reach it — he who knows that bliss of Brahman is never afraid.' This (manomaya) is the embodied self of the former (pranamaya). Different from this self made of mind is another, inner self made of understanding (vijnanamaya). It too has the shape of a man. Of it, faith (shraddha) is the head, the right (rita) the right side, the true (satya) the left side, concentration (yoga) the trunk, the great (mahah) the foundation. On this too there is a verse.
'जहाँ से वाणी मन के साथ लौट आती है, उसे न पाकर — जो ब्रह्म के उस आनन्द को जानता है, वह कभी भयभीत नहीं होता।' यह (मनोमय) पूर्व (प्राणमय) का शारीर आत्मा है। इस मनोमय आत्मा से भिन्न एक और भीतरी आत्मा है — विज्ञानमय। यह भी पुरुष के आकार का है। इसकी श्रद्धा शिर, ऋत दक्षिण पक्ष, सत्य उत्तर पक्ष, योग आत्मा, महः पुच्छ है। इस पर भी यह श्लोक है।