Chapter 3
शीक्षावल्ली · तृतीयोऽनुवाकः
Shikshavalli · Anuvaka 3
Verses
Verse 1
सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदम् व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासंहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः ॥ १॥
saha nau yaśaḥ | saha nau brahmavarcasam | athātaḥ saṃhitāyā upaniṣadam vyākhyāsyāmaḥ | pañcasvadhikaraṇeṣu | adhilokamadhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam | tā mahāsaṃhitā ityācakṣate | athādhilokam | pṛthivī pūrvarūpam | dyauruttararūpam | ākāśaḥ sandhiḥ || 1||
Meaning
May we two (teacher and pupil) have glory together; may we have the radiance of sacred knowledge together. Now we shall expound the secret meditation (upanishad) on the junction (samhita), under five heads: with regard to the worlds, the luminaries, knowledge, progeny, and the body. These are called the great samhitas. Now, with regard to the worlds: the earth is the prior form, the heaven the latter form, the ether their junction (sandhi).
हम दोनों (गुरु-शिष्य) को साथ-साथ यश प्राप्त हो; साथ-साथ ब्रह्मवर्चस प्राप्त हो। अब हम संहिता (सन्धि) की उपनिषद् (रहस्य-उपासना) का व्याख्यान करते हैं — पाँच अधिकरणों में : अधिलोक, अधिज्यौतिष, अधिविद्य, अधिप्रज और अध्यात्म। इन्हें महासंहिताएँ कहते हैं। अब अधिलोक — पृथिवी पूर्वरूप है, द्युलोक उत्तररूप, आकाश उनकी सन्धि है।
Verse 2
वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् ॥ २॥
vāyuḥ sandhānam | ityadhilokam | athādhijyautiṣam | agniḥ pūrvarūpam | āditya uttararūpam | āpaḥ sandhiḥ | vaidyutaḥ sandhānam | ityadhijyautiṣam | athādhividyam | ācāryaḥ pūrvarūpam || 2||
Meaning
Air is the connecting link (sandhana). This is the meditation with regard to the worlds. Now with regard to the luminaries: fire is the prior form, the sun the latter form, water their junction, lightning the connecting link. This is with regard to the luminaries. Now with regard to knowledge: the teacher is the prior form.
वायु सन्धान (जोड़ने वाला) है। यह अधिलोक उपासना हुई। अब अधिज्यौतिष — अग्नि पूर्वरूप, सूर्य उत्तररूप, जल सन्धि, विद्युत् सन्धान। यह अधिज्यौतिष हुआ। अब अधिविद्य — आचार्य पूर्वरूप है।
Verse 3
अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनंसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननंसन्धानम् । इत्यधिप्रजम् ॥ ३॥
antevāsyuttararūpam | vidyā sandhiḥ | pravacanaṃsandhānam | ityadhividyam | athādhiprajam | mātā pūrvarūpam | pitottararūpam | prajā sandhiḥ | prajananaṃsandhānam | ityadhiprajam || 3||
Meaning
The pupil is the latter form, knowledge their junction, instruction (pravacana) the connecting link. This is with regard to knowledge. Now with regard to progeny: the mother is the prior form, the father the latter form, the child their junction, procreation the connecting link. This is with regard to progeny.
अन्तेवासी (शिष्य) उत्तररूप, विद्या सन्धि, प्रवचन सन्धान। यह अधिविद्य हुआ। अब अधिप्रज — माता पूर्वरूप, पिता उत्तररूप, प्रजा (सन्तान) सन्धि, प्रजनन सन्धान। यह अधिप्रज हुआ।
Verse 4
अथाध्यात्मम् । अधराहनुः पूर्वरूपम् । उत्तराहनूत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वासन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमामहासंहिताः । य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥ ४॥
athādhyātmam | adharāhanuḥ pūrvarūpam | uttarāhanūttararūpam | vāksandhiḥ | jihvāsandhānam | ityadhyātmam | itīmāmahāsaṃhitāḥ | ya evametā mahāsaṃhitā vyākhyātā veda | sandhīyate prajayā paśubhiḥ | brahmavarcasenānnādyena suvargyeṇa lokena || 4||
Meaning
Now with regard to the body: the lower jaw is the prior form, the upper jaw the latter form, speech their junction, the tongue the connecting link. This is with regard to the body. These are the great samhitas. He who meditates on these great samhitas thus expounded is united with progeny, cattle, the radiance of sacred knowledge, food, and the heavenly world.
अब अध्यात्म — अधोहनु (नीचे का जबड़ा) पूर्वरूप, ऊर्ध्वहनु उत्तररूप, वाणी सन्धि, जिह्वा सन्धान। यह अध्यात्म हुआ। ये महासंहिताएँ हैं। जो इन व्याख्यात महासंहिताओं की इस प्रकार उपासना करता है, वह सन्तान, पशु, ब्रह्मवर्चस, अन्न और स्वर्गलोक से सम्पन्न होता है।