क्षेत्र-क्षेत्रज्ञविभागयोग

Verses

1. Verse 1

   अर्जुन उवाच प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च। एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव।।13.1।।

   arjuna uvāca prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca| etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava||13.1||

2. Verse 2

   श्री भगवानुवाच इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।।13.2।।

   śrī bhagavānuvāca idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate| etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ||13.2||

3. Verse 3

   क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम।।13.3।।

   kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata| kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama||13.3||

4. Verse 4

   तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्। स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु।।13.4।।

   tatkṣetraṃ yacca yādṛk ca yadvikāri yataśca yat| sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu||13.4||

5. Verse 5

   ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्। ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः।।13.5।।

   ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak| brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ||13.5||

6. Verse 6

   महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।।13.6।।

   mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca| indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ||13.6||

7. Verse 7

   इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः। एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।।13.7।।

   icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanādhṛtiḥ| etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam||13.7||

8. Verse 8

   अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः।।13.8।।

   amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam| ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ||13.8||

9. Verse 9

   इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च। जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्।।13.9।।

   indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca| janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam||13.9||

10. Verse 10

    असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु। नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु।।13.10।।

    asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu| nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu||13.10||

11. Verse 11

    मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि।।13.11।।

    mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī| viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi||13.11||

12. Verse 12

    अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्। एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा।।13.12।।

    adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam| etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadatonyathā||13.12||

13. Verse 13

    ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते। अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते।।13.13।।

    jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute| anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate||13.13||

14. Verse 14

    सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।13.14।।

    sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham| sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati||13.14||

15. Verse 15

    सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.15।।

    sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam| asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca||13.15||

16. Verse 16

    बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.16।।

    bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca| sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat||13.16||

17. Verse 17

    अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्। भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.17।।

    avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam| bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca||13.17||

18. Verse 18

    ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते। ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.18।।

    jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate| jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam||13.18||

19. Verse 19

    इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.19।।

    iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ| madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate||13.19||

20. Verse 20

    प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.20।।

    prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi| vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān||13.20||

21. Verse 21

    कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते। पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।13.21।।

    kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate| puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate||13.21||

22. Verse 22

    पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्। कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।।

    puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān| kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu||13.22||

23. Verse 23

    उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः। परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः।।13.23।।

    upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ| paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ||13.23||

24. Verse 24

    य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह। सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।।13.24।।

    ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥsaha| sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate||13.24||

25. Verse 25

    ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना। अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।।

    dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā| anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare||13.25||

26. Verse 26

    अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते। तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।।

    anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate| te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ||13.26||

27. Verse 27

    यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्। क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.27।।

    yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam| kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha||13.27||

28. Verse 28

    समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।।

    samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram| vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati||13.28||

29. Verse 29

    समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्। न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।।

    samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram| na hinastyātmanā''tmānaṃ tato yāti parāṃ gatim||13.29||

30. Verse 30

    प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.30।।

    prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ| yaḥ paśyati tathā''tmānamakartāraṃ sa paśyati||13.30||

31. Verse 31

    यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति। तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।।

    yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati| tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā||13.31||

32. Verse 32

    अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः। शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।।

    anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ| śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate||13.32||

33. Verse 33

    यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.33।।

    yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate| sarvatrāvasthito dehe tathā''tmā nopalipyate||13.33||

34. Verse 34

    यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.34।।

    yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ| kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata||13.34||

35. Verse 35

    क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा। भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।।13.35।।

    kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā| bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param||13.35||