गुणत्रयविभागयोग

Verses

1. Verse 1

   श्री भगवानुवाच परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्। यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः।।14.1।।

   śrī bhagavānuvāca paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam| yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ||14.1||

2. Verse 2

   इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च।।14.2।।

   idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ| sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca||14.2||

3. Verse 3

   मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्। संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत।।14.3।।

   mama yonirmahadbrahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham| saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata||14.3||

4. Verse 4

   सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता।।14.4।।

   sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ| tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā||14.4||

5. Verse 5

   सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः। निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्।।14.5।।

   sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ| nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam||14.5||

6. Verse 6

   तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्। सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ।।14.6।।

   tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam| sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha||14.6||

7. Verse 7

   रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्। तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्।।14.7।।

   rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam| tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam||14.7||

8. Verse 8

   तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्। प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत।।14.8।।

   tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām| pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata||14.8||

9. Verse 9

   सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत। ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत।।14.9।।

   sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata| jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta||14.9||

10. Verse 10

    रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत। रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा।।14.10।।

    rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata| rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā||14.10||

11. Verse 11

    सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत।।14.11।।

    sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate| jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta||14.11||

12. Verse 12

    लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा। रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ।।14.12।।

    lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā| rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha||14.12||

13. Verse 13

    अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च। तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन।।14.13।।

    aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca| tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana||14.13||

14. Verse 14

    यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्। तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते।।14.14।।

    yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt| tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate||14.14||

15. Verse 15

    रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते। तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते।।14.15।।

    rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate| tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate||14.15||

16. Verse 16

    कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्। रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्।।14.16।।

    karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam| rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam||14.16||

17. Verse 17

    सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च।।14.17।।

    sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca| pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca||14.17||

18. Verse 18

    ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः।।14.18।।

    ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ| jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ||14.18||

19. Verse 19

    नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति। गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति।।14.19।।

    nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati| guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati||14.19||

20. Verse 20

    गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्। जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते।।14.20।।

    guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān| janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute||14.20||

21. Verse 21

    अर्जुन उवाच कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते।।14.21।।

    arjuna uvāca kairliṃgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho| kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate||14.21||

22. Verse 22

    श्री भगवानुवाच प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव। न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति।।14.22।।

    śrī bhagavānuvāca prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava| na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati||14.22||

23. Verse 23

    उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते। गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते।।14.23।।

    udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate| guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate||14.23||

24. Verse 24

    समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः।।14.24।।

    samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ| tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ||14.24||

25. Verse 25

    मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते।।14.25।।

    mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ| sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate||14.25||

26. Verse 26

    मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते। स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते।।14.26।।

    māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate| sa guṇānsamatītyaitān brahmabhūyāya kalpate||14.26||

27. Verse 27

    ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च।।14.27।।

    brahmaṇo hi pratiṣṭhā'hamamṛtasyāvyayasya ca| śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca||14.27||