पुरुषोत्तमयोग

Verses

1. Verse 1

   श्री भगवानुवाच ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्। छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्।।15.1।।

   śrī bhagavānuvāca ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam| chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit||15.1||

2. Verse 2

   अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः। अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके।।15.2।।

   adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ| adhaśca mūlānyanusantatāni karmānubandhīni manuṣyaloke||15.2||

3. Verse 3

   न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा। अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा।।15.3।।

   na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā| aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūla masaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā||15.3||

4. Verse 4

   ततः पदं तत्परिमार्गितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः। तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी।।15.4।।

   tataḥ padaṃ tatparimārgitavya yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ| tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī||15.4||

5. Verse 5

   निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः। द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्।।15.5।।

   nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ| dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñai rgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat||15.5||

6. Verse 6

   न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम।।15.6।।

   na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ| yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama||15.6||

7. Verse 7

   ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः। मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति।।15.7।।

   mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ| manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati||15.7||

8. Verse 8

   शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः। गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्।।15.8।।

   śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ| gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt||15.8||

9. Verse 9

   श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च। अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते।।15.9।।

   śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca| adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate||15.9||

10. Verse 10

    उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्। विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः।।15.10।।

    utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam| vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ||15.10||

11. Verse 11

    यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्। यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः।।15.11।।

    yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam| yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ||15.11||

12. Verse 12

    यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्।।15.12।।

    yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam| yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam||15.12||

13. Verse 13

    गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा। पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः।।15.13।।

    gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā| puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ||15.13||

14. Verse 14

    अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्।।15.14।।

    ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ| prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham||15.14||

15. Verse 15

    सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च। वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्।।15.15।।

    sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca| vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham||15.15||

16. Verse 16

    द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते।।15.16।।

    dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca| kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate||15.16||

17. Verse 17

    उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः।।15.17।।

    uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ| yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ||15.17||

18. Verse 18

    यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः।।15.18।।

    yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ| ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ||15.18||

19. Verse 19

    यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्। स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत।।15.19।।

    yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam| sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata||15.19||

20. Verse 20

    इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ। एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत।।15.20।।

    iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayā'nagha| etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata||15.20||