कर्मयोग

Verses

1. Verse 1

   अर्जुन उवाच ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन। तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव।।3.1।।

   arjuna uvāca jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana| tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava||3.1||

2. Verse 2

   व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे। तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्।।3.2।।

   vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me| tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām||3.2||

3. Verse 3

   श्री भगवानुवाच लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ। ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्।।3.3।।

   śrī bhagavānuvāca loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha| jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām||3.3||

4. Verse 4

   न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते। न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति।।3.4।।

   na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute| na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati||3.4||

5. Verse 5

   न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्। कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः।।3.5।।

   na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt| kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ||3.5||

6. Verse 6

   कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्। इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते।।3.6।।

   karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran| indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate||3.6||

7. Verse 7

   यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन। कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते।।3.7।।

   yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna| karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate||3.7||

8. Verse 8

   नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः। शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः।।3.8।।

   niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ| śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ||3.8||

9. Verse 9

   यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः। तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर।।3.9।।

   yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ| tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṃgaḥ samācara||3.9||

10. Verse 10

    सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्।।3.10।।

    sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ| anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk||3.10||

11. Verse 11

    देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः। परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ।।3.11।।

    devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ| parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha||3.11||

12. Verse 12

    इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः। तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः।।3.12।।

    iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ| tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ||3.12||

13. Verse 13

    यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः। भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्।।3.13।।

    yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ| bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt||3.13||

14. Verse 14

    अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः। यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः।।3.14।।

    annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ| yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ||3.14||

15. Verse 15

    कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्। तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्।।3.15।।

    karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam| tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam||3.15||

16. Verse 16

    एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति।।3.16।।

    evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ| aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati||3.16||

17. Verse 17

    यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः। आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते।।3.17।।

    yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ| ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate||3.17||

18. Verse 18

    नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन। न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः।।3.18।।

    naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana| na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ||3.18||

19. Verse 19

    तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर। असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः।।3.19।।

    tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara| asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ||3.19||

20. Verse 20

    कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि।।3.20।।

    karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ| lokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi||3.20||

21. Verse 21

    यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते।।3.21।।

    yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ| sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate||3.21||

22. Verse 22

    न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन। नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि।।3.22।।

    na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana| nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi||3.22||

23. Verse 23

    यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः।।3.23।।

    yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ| mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ||3.23||

24. Verse 24

    उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्। सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः।।3.24।।

    utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham| saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ||3.24||

25. Verse 25

    सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत। कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्।।3.25।।

    saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata| kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham||3.25||

26. Verse 26

    न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्। जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्।।3.26।।

    na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām| joṣayetsarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran||3.26||

27. Verse 27

    प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते।।3.27।।

    prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ| ahaṅkāravimūḍhātmā kartā'hamiti manyate||3.27||

28. Verse 28

    तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः। गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते।।3.28।।

    tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ| guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate||3.28||

29. Verse 29

    प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु। तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्।।3.29।।

    prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu| tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet||3.29||

30. Verse 30

    मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।।3.30।।

    mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā| nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ||3.30||

31. Verse 31

    ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः। श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः।।3.31।।

    ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ| śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ||3.31||

32. Verse 32

    ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्। सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः।।3.32।।

    ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam| sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ||3.32||

33. Verse 33

    सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि। प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति।।3.33।।

    sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi| prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati||3.33||

34. Verse 34

    इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ। तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ।।3.34।।

    indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau| tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau||3.34||

35. Verse 35

    श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।।3.35।।

    śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt| svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ||3.35||

36. Verse 36

    अर्जुन उवाच अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः। अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः।।3.36।।

    arjuna uvāca atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ| anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ||3.36||

37. Verse 37

    श्री भगवानुवाच काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः। महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्।।3.37।।

    śrī bhagavānuvāca kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ| mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam||3.37||

38. Verse 38

    धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च। यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्।।3.38।।

    dhūmenāvriyate vahniryathā''darśo malena ca| yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam||3.38||

39. Verse 39

    आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा। कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च।।3.39।।

    āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā| kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca||3.39||

40. Verse 40

    इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते। एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्।।3.40।।

    indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate| etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam||3.40||

41. Verse 41

    तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ। पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्।।3.41।।

    tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha| pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam||3.41||

42. Verse 42

    इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः।।3.42।।

    indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ| manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ||3.42||

43. Verse 43

    एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना। जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्।।3.43।।

    evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā| jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam||3.43||