ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

Verses

1. Verse 1

   श्री भगवानुवाच इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्। विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्।।4.1।।

   śrī bhagavānuvāca imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam| vivasvān manave prāha manurikṣvākave'bravīt||4.1||

2. Verse 2

   एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप।।4.2।।

   evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ| sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa||4.2||

3. Verse 3

   स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः। भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्।।4.3।।

   sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ| bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam||4.3||

4. Verse 4

   अर्जुन उवाच अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः। कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति।।4.4।।

   arjuna uvāca aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ| kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti||4.4||

5. Verse 5

   श्री भगवानुवाच बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन। तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप।।4.5।।

   śrī bhagavānuvāca bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna| tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa||4.5||

6. Verse 6

   अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया।।4.6।।

   ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san| prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā||4.6||

7. Verse 7

   यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्।।4.7।।

   yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata| abhyutthānamadharmasya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaham||4.7||

8. Verse 8

   परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे।।4.8।।

   paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām| dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge||4.8||

9. Verse 9

   जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः। त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन।।4.9।।

   janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ| tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna||4.9||

10. Verse 10

    वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः।।4.10।।

    vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ| bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ||4.10||

11. Verse 11

    ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्। मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः।।4.11।।

    ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham| mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ||4.11||

12. Verse 12

    काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः। क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा।।4.12।।

    kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ| kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā||4.12||

13. Verse 13

    चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः। तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्।।4.13।।

    cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ| tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam||4.13||

14. Verse 14

    न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा। इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते।।4.14।।

    na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā| iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate||4.14||

15. Verse 15

    एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः। कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्।।4.15।।

    evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ| kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam||4.15||

16. Verse 16

    किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्।।4.16।।

    kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ| tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt||4.16||

17. Verse 17

    कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः। अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः।।4.17।।

    karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ| akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ||4.17||

18. Verse 18

    कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्।।4.18।।

    karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ| sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt||4.18||

19. Verse 19

    यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः। ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः।।4.19।।

    yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ| jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ||4.19||

20. Verse 20

    त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः।।4.20।।

    tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ| karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ||4.20||

21. Verse 21

    निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः। शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।4.21।।

    nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ| śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam||4.21||

22. Verse 22

    यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः। समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते।।4.22।।

    yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ| samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate||4.22||

23. Verse 23

    गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः। यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते।।4.23।।

    gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ| yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate||4.23||

24. Verse 24

    ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्। ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना।।4.24।।

    brahmārpaṇaṃ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam| brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā||4.24||

25. Verse 25

    दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते। ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति।।4.25।।

    daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate| brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati||4.25||

26. Verse 26

    श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति। शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति।।4.26।।

    śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati| śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati||4.26||

27. Verse 27

    सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे। आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते।।4.27।।

    sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare| ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite||4.27||

28. Verse 28

    द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः।।4.28।।

    dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare| svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ||4.28||

29. Verse 29

    अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे। प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः।।4.29।।

    apāne juhvati prāṇa prāṇe'pānaṃ tathā'pare| prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ||4.29||

30. Verse 30

    अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति। सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः।।4.30।।

    apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati| sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ||4.30||

31. Verse 31

    यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्। नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम।।4.31।।

    yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam| nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama||4.31||

32. Verse 32

    एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे। कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे।।4.32।।

    evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe| karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase||4.32||

33. Verse 33

    श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप। सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते।।4.33।।

    śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa| sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate||4.33||

34. Verse 34

    तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः।।4.34।।

    tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā| upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ||4.34||

35. Verse 35

    यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव। येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि।।4.35।।

    yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava| yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi||4.35||

36. Verse 36

    अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः। सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि।।4.36।।

    api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ| sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi||4.36||

37. Verse 37

    यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा।।4.37।।

    yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna| jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā||4.37||

38. Verse 38

    न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति।।4.38।।

    na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate| tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati||4.38||

39. Verse 39

    श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति।।4.39।।

    śraddhāvā~llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ| jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati||4.39||

40. Verse 40

    अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः।।4.40।।

    ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati| nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ||4.40||

41. Verse 41

    योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्। आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।।4.41।।

    yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam| ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya||4.41||

42. Verse 42

    तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः। छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत।।4.42।।

    tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinā''tmanaḥ| chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata||4.42||