Chapter 6
ध्यानयोग
Path of Meditation
Verses
Verse 1
श्री भगवानुवाच अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः।।6.1।।
śrī bhagavānuvāca anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ| sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ||6.1||
Verse 2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव। न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन।।6.2।।
yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava| na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana||6.2||
Verse 3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते।।6.3।।
ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate| yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate||6.3||
Verse 4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते। सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते।।6.4।।
yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate| sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate||6.4||
Verse 5
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।।6.5।।
uddharedātmanā''tmānaṃ nātmānamavasādayet| ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ||6.5||
Verse 6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्।।6.6।।
bandhurātmā''tmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ| anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat||6.6||
Verse 7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः।।6.7।।
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ| śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ||6.7||
Verse 8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः।।6.8।।
jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ| yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ||6.8||
Verse 9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु। साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते।।6.9।।
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu| sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate||6.9||
Verse 10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः। एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः।।6.10।।
yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ| ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ||6.10||
Verse 11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः। नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्।।6.11।।
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ| nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram||6.11||
Verse 12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये।।6.12।।
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ| upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye||6.12||
Verse 13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्।।6.13।।
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ| saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan||6.13||
Verse 14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः। मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः।।6.14।।
praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ| manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ||6.14||
Verse 15
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः। शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति।।6.15।।
yuñjannevaṃ sadā''tmānaṃ yogī niyatamānasaḥ| śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati||6.15||
Verse 16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः। न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन।।6.16।।
nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ| na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna||6.16||
Verse 17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा।।6.17।।
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu| yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā||6.17||
Verse 18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा।।6.18।।
yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate| niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā||6.18||
Verse 19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः।।6.19।।
yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā| yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ||6.19||
Verse 20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति।।6.20।।
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā| yatra caivātmanā''tmānaṃ paśyannātmani tuṣyati||6.20||
Verse 21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः।।6.21।।
sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam| vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ||6.21||
Verse 22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते।।6.22।।
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ| yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate||6.22||
Verse 23
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा।।6.23।।
taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam| sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā||6.23||
Verse 24
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः।।6.24।।
saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ| manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ||6.24||
Verse 25
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्।।6.25।।
śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā| ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet||6.25||
Verse 26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्।।6.26।।
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram| tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet||6.26||
Verse 27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्। उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्।।6.27।।
praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam| upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam||6.27||
Verse 28
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते।।6.28।।
yuñjannevaṃ sadā''tmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ| sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute||6.28||
Verse 29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः।।6.29।।
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani| īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ||6.29||
Verse 30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति।।6.30।।
yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati| tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati||6.30||
Verse 31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते।।6.31।।
sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ| sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate||6.31||
Verse 32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन। सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः।।6.32।।
ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna| sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ saḥ yogī paramo mataḥ||6.32||
Verse 33
अर्जुन उवाच योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्।।6.33।।
arjuna uvāca yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana| etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām||6.33||
Verse 34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्।।6.34।।
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham| tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram||6.34||
Verse 35
श्री भगवानुवाच असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।6.35।।
śrī bhagavānuvāca asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calaṃ| abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate||6.35||
Verse 36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः।।6.36।।
asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ| vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ||6.36||
Verse 37
अर्जुन उवाच अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति।।6.37।।
arjuna uvāca ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ| aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati||6.37||
Verse 38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि।।6.38।।
kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati| apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi||6.38||
Verse 39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते।।6.39।।
etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ| tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate||6.39||
Verse 40
श्री भगवानुवाच पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति।।6.40।।
śrī bhagavānuvāca pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate| nahi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati||6.40||
Verse 41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते।।6.41।।
prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ| śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate||6.41||
Verse 42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्।।6.42।।
athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām| etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam||6.42||
Verse 43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्। यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन।।6.43।।
tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam| yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana||6.43||
Verse 44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते।।6.44।।
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ| jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate||6.44||
Verse 45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्।।6.45।।
prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ| anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim||6.45||
Verse 46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन।।6.46।।
tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ| karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna||6.46||
Verse 47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः।।6.47।।
yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā| śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ||6.47||