ज्ञानविज्ञानयोग

Verses

1. Verse 1

   श्री भगवानुवाच मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः। असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु।।7.1।।

   śrī bhagavānuvāca mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ| asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu||7.1||

2. Verse 2

   ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते।।7.2।।

   jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ| yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate||7.2||

3. Verse 3

   मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः।।7.3।।

   manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye| yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ||7.3||

4. Verse 4

   भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा।।7.4।।

   bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca| ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā||7.4||

5. Verse 5

   अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्।।7.5।।

   apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām| jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat||7.5||

6. Verse 6

   एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय। अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।।7.6।।

   etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya| ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā||7.6||

7. Verse 7

   मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय। मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।।7.7।।

   mattaḥ parataraṃ nānyatkiñcidasti dhanañjaya| mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva||7.7||

8. Verse 8

   रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः। प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु।।7.8।।

   raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ| praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu||7.8||

9. Verse 9

   पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु।।7.9।।

   puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau| jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu||7.9||

10. Verse 10

    बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्। बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।।7.10।।

    bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam| buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham||7.10||

11. Verse 11

    बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्। धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ।।7.11।।

    balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam| dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha||7.11||

12. Verse 12

    ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। मत्त एवेति तान्विद्धि नत्वहं तेषु ते मयि।।7.12।।

    ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye| matta eveti tānviddhi natvahaṃ teṣu te mayi||7.12||

13. Verse 13

    त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्। मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्।।7.13।।

    tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat| mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam||7.13||

14. Verse 14

    दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते।।7.14।।

    daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā| māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te||7.14||

15. Verse 15

    न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः। माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः।।7.15।।

    na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ| māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ||7.15||

16. Verse 16

    चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन। आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ।।7.16।।

    caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna| ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha||7.16||

17. Verse 17

    तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः।।7.17।।

    teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate| priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ||7.17||

18. Verse 18

    उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्। आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्।।7.18।।

    udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam| āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim||7.18||

19. Verse 19

    बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते। वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः।।7.19।।

    bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate| vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ||7.19||

20. Verse 20

    कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया।।7.20।।

    kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ| taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā||7.20||

21. Verse 21

    यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति। तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्।।7.21।।

    yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati| tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham||7.21||

22. Verse 22

    स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते। लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान्।।7.22।।

    sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate| labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitān hi tān||7.22||

23. Verse 23

    अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्। देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि।।7.23।।

    antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām| devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi||7.23||

24. Verse 24

    अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्।।7.24।।

    avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ| paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam||7.24||

25. Verse 25

    नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्।।7.25।।

    nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ| mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam||7.25||

26. Verse 26

    वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन।।7.26।।

    vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna| bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana||7.26||

27. Verse 27

    इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत। सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप।।7.27।।

    icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata| sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti parantapa||7.27||

28. Verse 28

    येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्। ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः।।7.28।।

    yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām| te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ||7.28||

29. Verse 29

    जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्।।7.29।।

    jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye| te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam||7.29||

30. Verse 30

    साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः। प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः।।7.30।।

    sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ| prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ||7.30||