- Dharmagya
- Scriptures
- Mundaka Upanishad
- Chapter 3
Chapter 3
द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः
Mundaka 2 · Khanda 1
Verses
Verse 1
तदेतत्सत्यं यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ॥ १॥
tadetatsatyaṃ yathā sudīptātpāvakādvisphuliṅgāḥ sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ | tathā'kṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ prajāyante tatra caivāpiyanti || 1||
Meaning
This is the truth: as from a blazing fire thousands of sparks of the same nature spring forth, so, O dear one, manifold beings are born from the Imperishable, and into It they return.
यह सत्य है: जैसे प्रज्वलित अग्नि से उसी के समान सहस्रों चिनगारियाँ निकलती हैं, वैसे ही हे सौम्य! उस अक्षर से नाना प्रकार के भाव (प्राणी) उत्पन्न होते हैं और उसी में लीन हो जाते हैं।
Verse 2
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २॥
divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyajaḥ | aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ || 2||
Meaning
Divine and formless is the Purusha; He is outside and within, unborn, without breath, without mind, pure, higher than the high Imperishable.
वह पुरुष दिव्य और अमूर्त है; वह बाहर और भीतर है, अजन्मा है, प्राणरहित और मनरहित है, शुभ्र (शुद्ध) है, तथा उच्च अक्षर से भी परे है।
Verse 3
एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३॥
etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca | khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī || 3||
Meaning
From Him are born the vital breath, the mind, all the senses, and ether, air, fire, water, and earth, the supporter of all.
उसी से प्राण, मन, समस्त इन्द्रियाँ, तथा आकाश, वायु, अग्नि, जल और सबको धारण करने वाली पृथ्वी उत्पन्न होते हैं।
Verse 4
अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४॥
agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ | vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || 4||
Meaning
Fire is His head, the sun and moon His eyes, the quarters His ears, the revealed Vedas His speech; air is His breath, the universe His heart; from His feet (came) the earth. He is the inner Self of all beings.
अग्नि उसका सिर है, सूर्य और चन्द्रमा उसके नेत्र, दिशाएँ उसके कान, प्रकट वेद उसकी वाणी; वायु उसका प्राण, विश्व उसका हृदय; उसके चरणों से पृथ्वी (उत्पन्न हुई)। वह समस्त भूतों का अन्तरात्मा है।
Verse 5
तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात्संप्रसूताः ॥ ५॥
tasmādagniḥ samidho yasya sūryaḥ somātparjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām | pumān retaḥ siñcati yoṣitāyāṃ bahvīḥ prajāḥ puruṣātsaṃprasūtāḥ || 5||
Meaning
From Him (comes) fire, whose fuel is the sun; from the moon, rain; from rain, the plants on the earth; (from plants) the male sheds seed in the female. Thus many creatures are produced from the Purusha.
उसी से वह अग्नि (उत्पन्न होती है) जिसकी समिधा सूर्य है; सोम (चन्द्र) से पर्जन्य (वर्षा); वर्षा से पृथ्वी पर औषधियाँ; (औषधियों से) पुरुष स्त्री में रेत सींचता है। इस प्रकार पुरुष से बहुत-सी प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं।
Verse 6
तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ ६॥
tasmādṛcaḥ sāma yajūṃṣi dīkṣā yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca | saṃvatsaraśca yajamānaśca lokāḥ somo yatra pavate yatra sūryaḥ || 6||
Meaning
From Him (arise) the Rik, Saman, Yajus, initiation, all the sacrifices, rites, gifts, the year, the sacrificer, and the worlds which the moon and the sun sanctify.
उसी से ऋचाएँ, साम, यजुस्, दीक्षा, समस्त यज्ञ, क्रतु और दक्षिणाएँ; संवत्सर, यजमान, और वे लोक (उत्पन्न होते हैं) जिन्हें सोम और सूर्य पवित्र करते हैं।
Verse 7
तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ ७॥
tasmācca devā bahudhā saṃprasūtāḥ sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi | prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca śraddhā satyaṃ brahmacaryaṃ vidhiśca || 7||
Meaning
From Him are produced manifold gods, the Sadhyas, men, beasts, birds; the in-breath and out-breath, rice and barley, tapas, faith, truth, brahmacarya, and the rule (of conduct).
उसी से नाना देव उत्पन्न होते हैं — साध्यगण, मनुष्य, पशु, पक्षी; प्राण-अपान, व्रीहि-यव (चावल-जौ), तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य और विधि।
Verse 8
सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८॥
sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmātsaptārciṣaḥ samidhaḥ sapta homāḥ | sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā guhāśayā nihitāḥ sapta sapta || 8||
Meaning
From Him spring the seven pranas (senses), the seven flames, the seven fuels, the seven oblations, and these seven worlds in which the pranas move — set, seven and seven, in the secret cave (of each being).
उसी से सात प्राण (इन्द्रियाँ), सात अर्चियाँ (लौ), सात समिधाएँ, सात होम, और ये सात लोक उत्पन्न होते हैं जिनमें प्राण विचरते हैं — जो (प्रत्येक प्राणी की हृदय-) गुहा में सात-सात करके स्थित हैं।
Verse 9
अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ९॥
ataḥ samudrā girayaśca sarve'smātsyandante sindhavaḥ sarvarūpāḥ | ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā || 9||
Meaning
From Him (come) all the seas and mountains; from Him flow rivers of every kind; from Him (come) all plants and their sap, by which the inner Self abides among the elements.
उसी से समस्त समुद्र और पर्वत; उसी से सब प्रकार की नदियाँ बहती हैं; उसी से समस्त औषधियाँ और रस (उत्पन्न होते हैं), जिनके द्वारा यह अन्तरात्मा भूतों के बीच स्थित रहता है।
Verse 10
पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥ १०॥
puruṣa evedaṃ viśvaṃ karma tapo brahma parāmṛtam | etadyo veda nihitaṃ guhāyāṃ so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya || 10||
Meaning
The Purusha alone is all this — works, tapas, and Brahman, the supreme immortal. He who knows this as set in the cave (of the heart), O dear one, cuts asunder the knot of ignorance here (in this life).
यह सब पुरुष ही है — कर्म, तप, और परम अमृत ब्रह्म। हे सौम्य! जो इसे (हृदय रूपी) गुहा में स्थित जानता है, वह यहीं (इसी जीवन में) अविद्या की ग्रन्थि को काट देता है।
