Chapter 17
ब्रह्मानन्दवल्ली · पञ्चमोऽनुवाकः
Anandavalli · Anuvaka 5
Verses
Verse 1
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान् समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥
vijñānaṃ yajñaṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca | vijñānaṃ devāḥ sarve | brahma jyeṣṭhamupāsate | vijñānaṃ brahma cedveda | tasmāccenna pramādyati | śarīre pāpmano hitvā | sarvānkāmān samaśnuta iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmādvijñānamayāt | anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya priyameva śiraḥ | modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | pramoda uttaraḥ pakṣaḥ | ānanda ātmā | brahma pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1||
Meaning
Understanding (vijnana) directs the sacrifice and also all works. All the gods worship as Brahman the understanding that is eldest. If one knows understanding as Brahman, and does not swerve from it, he leaves behind the sins in the body and attains all desires. This (vijnanamaya) is the embodied self of the former. Different from this self made of understanding is another, inner self made of bliss (anandamaya). It too has the shape of a man. Of it, joy (priya) is the head, delight (moda) the right side, great delight (pramoda) the left side, bliss (ananda) the trunk, Brahman the foundation. On this too there is a verse.
विज्ञान यज्ञ का विस्तार करता है, और कर्मों का भी। समस्त देवता ज्येष्ठ ब्रह्म रूप विज्ञान की उपासना करते हैं। यदि कोई विज्ञान को ब्रह्म रूप में जाने और उससे विचलित न हो, तो वह शरीर में पापों को छोड़कर समस्त कामनाओं को प्राप्त करता है। यह (विज्ञानमय) पूर्व का शारीर आत्मा है। इस विज्ञानमय आत्मा से भिन्न एक और भीतरी आत्मा है — आनन्दमय। यह भी पुरुष के आकार का है। इसका प्रिय शिर, मोद दक्षिण पक्ष, प्रमोद उत्तर पक्ष, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छ (आधार) है। इस पर भी यह श्लोक है।