Chapter 18
ब्रह्मानन्दवल्ली · षष्ठोऽनुवाकः
Anandavalli · Anuvaka 6
Verses
Verse 1
असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छती३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चित्समश्नुता३ उ । सोऽकामयत । बहुस्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदंसर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तदनु प्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १॥
asanneva sa bhavati | asadbrahmeti veda cet | asti brahmeti cedveda | santamenaṃ tato viduriti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | athāto'nupraśnāḥ | utāvidvānamuṃ lokaṃ pretya | kaścana gacchatī3 | āho vidvānamuṃ lokaṃ pretya | kaścitsamaśnutā3 u | so'kāmayata | bahusyāṃ prajāyeyeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā | idaṃsarvamasṛjata | yadidaṃ kiñca | tatsṛṣṭvā | tadevānuprāviśat | tadanu praviśya | sacca tyaccābhavat | niruktaṃ cāniruktaṃ ca | nilayanaṃ cānilayanaṃ ca | vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca | satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat | yadidaṃ kiñca | tatsatyamityācakṣate | tadapyeṣa śloko bhavati || 1||
Meaning
If one knows Brahman as non-existent, he himself becomes, as it were, non-existent. If one knows that Brahman exists, then the wise know him to be existent (real). This (anandamaya) is the embodied self of the former. Now follow the pupil's questions: Does any ignorant man, on departing, reach that world? Or does any wise man, on departing, attain that world? — He (the Self) desired, 'May I be many, may I be born.' He performed austerity; having performed austerity, He created all this, whatever exists. Having created it, He entered into it. Having entered, He became the manifest (sat) and the unmanifest (tyat), the defined and the undefined, the based and the baseless, the conscious and the unconscious, the real (satya) and the unreal (anrita) — He became the Real, whatever exists. That they call the Real. On this too there is a verse.
यदि कोई ब्रह्म को असत् (अविद्यमान) जाने, तो वह स्वयं मानो असत् हो जाता है। यदि जाने कि ब्रह्म है (सत् है), तो ज्ञानी उसे सत् (विद्यमान) जानते हैं। यह (आनन्दमय) पूर्व का शारीर आत्मा है। अब (शिष्य के) अनुप्रश्न — क्या कोई अविद्वान् मरकर उस लोक को प्राप्त करता है? अथवा कोई विद्वान् मरकर उस लोक को प्राप्त करता है? — उसने (आत्मा ने) कामना की — 'मैं बहुत हो जाऊँ, उत्पन्न हो जाऊँ।' उसने तप किया; तप करके यह सब रचा, जो कुछ है। रचकर उसी में प्रविष्ट हुआ। प्रविष्ट होकर वह सत् और त्यत् (व्यक्त-अव्यक्त), निरुक्त और अनिरुक्त, आश्रययुक्त और आश्रयरहित, विज्ञान और अविज्ञान, सत्य और अनृत हो गया — वह सत्य ही हो गया, जो कुछ है। उसी को सत्य कहते हैं। इस पर भी यह श्लोक है।