Chapter 20
ब्रह्मानन्दवल्ली · अष्टमोऽनुवाकः
Anandavalli · Anuvaka 8
Verses
Verse 1
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति । युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ॥ १॥
bhīṣā'smādvātaḥ pavate | bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣā'smādagniścendraśca | mṛtyurdhāvati pañcama iti | saiṣā''nandasya mīmāṃsā bhavati | yuvā syātsādhuyuvā'dhyāyakaḥ | āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ | tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt | sa eko mānuṣa ānandaḥ | te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ || 1||
Meaning
Out of fear of Him the wind blows; out of fear the sun rises; out of fear of Him fire and Indra (act), and Death, the fifth, runs. Now this is an inquiry into bliss (ananda-mimamsa): Suppose there were a youth — a good youth, learned, most swift, most firm, most strong — and that to him belonged all this earth full of wealth: that is one measure of human bliss. A hundred such human blisses — (make one bliss of the human gandharvas).
उसके भय से वायु बहता है; भय से सूर्य उदित होता है; उसके भय से अग्नि और इन्द्र (कार्य करते हैं), और पाँचवाँ मृत्यु दौड़ता है। अब यह आनन्द की मीमांसा है — मान लो एक युवा हो, साधु (श्रेष्ठ) युवा, विद्वान्, अत्यन्त तीव्र, दृढ़तम, बलिष्ठतम, और उसके पास धन से पूर्ण यह समस्त पृथिवी हो — यह एक मानुष आनन्द का माप है। ऐसे सौ मानुष आनन्द (मनुष्य-गन्धर्वों के एक आनन्द के बराबर हैं)।
Verse 2
स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः ॥ २॥
sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ | sa ekaḥ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ | sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ || 2||
Meaning
A hundred human blisses make one bliss of the human gandharvas — and (equally that) of a man learned in the Vedas and unsmitten by desire. A hundred blisses of the human gandharvas make one bliss of the divine gandharvas — and of the Veda-learned, desireless man. A hundred blisses of the divine gandharvas make one bliss of the ancestors (pitris) in their long-enduring world — (and of the desireless sage). A hundred blisses of the ancestors make one bliss of the gods born in heaven (ajana-devas).
सौ मानुष आनन्द मनुष्य-गन्धर्वों के एक आनन्द के बराबर हैं — और (उतने ही) कामना-रहित वेदज्ञ पुरुष के। सौ मनुष्य-गन्धर्व आनन्द देव-गन्धर्वों के एक आनन्द के बराबर हैं — और कामना-रहित वेदज्ञ के। सौ देव-गन्धर्व आनन्द चिरलोकवासी पितरों के एक आनन्द के बराबर हैं। सौ पितृ-आनन्द आजानज (स्वर्ग में उत्पन्न) देवों के एक आनन्द के बराबर हैं।
Verse 3
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं आजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः ॥ ३॥
śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ ājānajānāṃ devānāmānandāḥ | sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ | ye karmaṇā devānapiyanti | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ karmadevānāṃ devānāmānandāḥ | sa eko devānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ devānāmānandāḥ | sa eka indrasyā''nandaḥ || 3||
Meaning
(— and of the desireless Veda-knower.) A hundred blisses of the gods born in heaven make one bliss of the karma-devas (gods who became so by works), who reach the gods through (ritual) action — and (equally) of the desireless sage. A hundred blisses of the karma-devas make one bliss of the (higher) gods — and of the desireless sage. A hundred blisses of the gods make one bliss of Indra.
(— और कामना-रहित वेदज्ञ के।) सौ आजानज देव-आनन्द कर्म-देवों (कर्म से देवत्व पाने वालों) के एक आनन्द के बराबर हैं — और (उतने ही) कामना-रहित (साधक) के। सौ कर्म-देव आनन्द (उच्चतर) देवों के एक आनन्द के बराबर हैं — और कामना-रहित (साधक) के। सौ देव-आनन्द इन्द्र के एक आनन्द के बराबर हैं।
Verse 4
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ४॥
śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamindrasyā''nandāḥ | sa eko bṛhaspaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ bṛhaspaterānandāḥ | sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ | sa eko brahmaṇa ānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya || 4||
Meaning
(— and of the desireless sage.) A hundred blisses of Indra make one bliss of Brihaspati — and of the desireless sage. A hundred blisses of Brihaspati make one bliss of Prajapati — and of the desireless sage. A hundred blisses of Prajapati make one bliss of Brahman (Hiranyagarbha) — and of the desireless sage.
(— और कामना-रहित (साधक) के।) सौ इन्द्र-आनन्द बृहस्पति के एक आनन्द के बराबर हैं — और कामना-रहित (साधक) के। सौ बृहस्पति-आनन्द प्रजापति के एक आनन्द के बराबर हैं — और कामना-रहित के। सौ प्रजापति-आनन्द ब्रह्म (हिरण्यगर्भ) के एक आनन्द के बराबर हैं — और कामना-रहित (साधक) के।
Verse 5
स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ५॥
sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṅkrāmati | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkrāmati | etaṃ manomayamātmānamupasaṅkrāmati | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkrāmati | etamānandamayamātmānamupasaṅkrāmati | tadapyeṣa śloko bhavati || 5||
Meaning
He who is here in the man, and He who is yonder in the sun — He is one. He who knows this, on departing from this world, reaches (in turn) this self made of food, this self made of breath, this self made of mind, this self made of understanding, this self made of bliss. On this too there is a verse.
जो यहाँ पुरुष में है, और जो वहाँ सूर्य में है — वह एक ही है। जो ऐसा जानता है, वह इस लोक से जाकर इस अन्नमय आत्मा को, इस प्राणमय आत्मा को, इस मनोमय आत्मा को, इस विज्ञानमय आत्मा को, इस आनन्दमय आत्मा को (क्रमशः) प्राप्त करता है। इस पर भी यह श्लोक है।