Chapter 5
शीक्षावल्ली · पञ्चमोऽनुवाकः
Shikshavalli · Anuvaka 5
Verses
Verse 1
भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुहस्मै तां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः ॥ १॥
bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ | tāsāmuhasmai tāṃ caturthīm | māhācamasyaḥ pravedayate | maha iti | tadbrahma | sa ātmā | aṅgānyanyā devatāḥ | bhūriti vā ayaṃ lokaḥ | bhuva ityantarikṣam | suvarityasau lokaḥ || 1||
Meaning
Bhuh, Bhuvah, Suvah — these are the three utterances (vyahritis). Of them, Mahachamasya knew a fourth — Mahah. That is Brahman, that is the Self; the other deities are its limbs. Bhuh is this world; Bhuvah is the mid-region; Suvah is the world beyond.
भूः, भुवः, सुवः — ये तीन व्याहृतियाँ हैं। इनकी एक चौथी 'महः' को माहाचमस्य ने जाना। वही ब्रह्म है, वही आत्मा; अन्य देवता उसके अंग हैं। भूः यह लोक है, भुवः अन्तरिक्ष, सुवः परलोक।
Verse 2
मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वेलोक महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतींषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूंषि ॥ २॥
maha ityādityaḥ | ādityena vāva sarveloka mahīyante | bhūriti vā agniḥ | bhuva iti vāyuḥ | suvarityādityaḥ | maha iti candramāḥ | candramasā vāva sarvāṇi jyotīṃṣi mahīyante | bhūriti vā ṛcaḥ | bhuva iti sāmāni | suvariti yajūṃṣi || 2||
Meaning
Mahah is the sun; by the sun indeed all the worlds are magnified. Bhuh is fire, Bhuvah is air, Suvah is the sun, Mahah is the moon; by the moon indeed all the luminaries are magnified. Bhuh is the Rik verses, Bhuvah the Saman chants, Suvah the Yajus formulas.
महः सूर्य है; सूर्य से ही सब लोक महिमान्वित होते हैं। भूः अग्नि, भुवः वायु, सुवः सूर्य, महः चन्द्रमा; चन्द्रमा से ही समस्त ज्योतियाँ महिमान्वित होती हैं। भूः ऋचाएँ, भुवः सामगान, सुवः यजुर्मन्त्र।
Verse 3
मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वेवेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राण महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मैदेवा बलिमावहन्ति ॥ ३॥
maha iti brahma | brahmaṇā vāva sarvevedā mahīyante | bhūriti vai prāṇaḥ | bhuva ityapānaḥ | suvariti vyānaḥ | maha ityannam | annena vāva sarve prāṇa mahīyante | tā vā etāścatasraścaturdhā | catasraścatasro vyāhṛtayaḥ | tā yo veda | sa veda brahma | sarve'smaidevā balimāvahanti || 3||
Meaning
Mahah is Brahman (Om, the Veda); by Brahman indeed all the Vedas are magnified. Bhuh is the out-breath, Bhuvah the in-breath, Suvah the diffused breath, Mahah is food; by food indeed all the breaths are magnified. These four are fourfold; the vyahritis are four and four. He who knows these knows Brahman; to him all the gods bring offerings.
महः ब्रह्म (ॐ/वेद) है; ब्रह्म से ही समस्त वेद महिमान्वित होते हैं। भूः प्राण, भुवः अपान, सुवः व्यान, महः अन्न; अन्न से ही समस्त प्राण महिमान्वित होते हैं। ये चार चौगुने हैं; व्याहृतियाँ चार-चार हैं। जो इन्हें जानता है, वह ब्रह्म को जानता है; उसके लिए समस्त देवता बलि (उपहार) लाते हैं।