Chapter 6
शीक्षावल्ली · षष्ठोऽनुवाकः
Shikshavalli · Anuvaka 6
Verses
Verse 1
स य एषोऽन्तहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एषस्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ ॥ १॥
sa ya eṣo'ntahṛdaya ākāśaḥ | tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ | amṛto hiraṇmayaḥ | antareṇa tāluke | ya eṣastana ivāvalambate | sendrayoniḥ | yatrāsau keśānto vivartate | vyapohya śīrṣakapāle | bhūrityagnau pratitiṣṭhati | bhuva iti vāyau || 1||
Meaning
There is this space within the heart; in it dwells the Person made of mind (manomaya), immortal, golden. That which hangs down like a nipple between the two palates — that is the birthplace of Indra (the channel to Brahman), there where the roots of the hair part, splitting apart the halves of the skull. (Uttering) Bhuh, one is established in fire; Bhuvah, in air.
हृदय के भीतर यह जो आकाश है, उसमें यह मनोमय पुरुष है — अमर, हिरण्मय। दोनों तालुओं के बीच जो स्तन के समान लटकता है — वही इन्द्र का जन्मस्थान (ब्रह्म तक का मार्ग) है, जहाँ केशों का मूल कपाल-सन्धि को विभाजित करता हुआ निकलता है। 'भूः' कहकर वह अग्नि में प्रतिष्ठित होता है, 'भुवः' कहकर वायु में।
Verse 2
सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीन योग्योपास्व ॥ २॥
suvarityāditye | maha iti brahmaṇi | āpnoti svārājyam | āpnoti manasaspatim | vākpatiścakṣuṣpatiḥ | śrotrapatirvijñānapatiḥ | etattato bhavati | ākāśaśarīraṃ brahma | satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandam | śāntisamṛddhamamṛtam | iti prācīna yogyopāsva || 2||
Meaning
Suvah — in the sun; Mahah — in Brahman. He attains self-sovereignty (svarajya); he attains the lord of the mind, the lord of speech, of sight, of hearing, of understanding. Beyond that he becomes this: Brahman whose body is space, whose nature is the real, who delights in life-breath, whose mind is bliss, abounding in peace, immortal. Thus, O Prachinayogya, meditate.
'सुवः' कहकर सूर्य में, 'महः' कहकर ब्रह्म में। वह स्वाराज्य प्राप्त करता है; मन का स्वामी, वाणी, चक्षु, श्रोत्र और विज्ञान का स्वामी हो जाता है। उसके परे वह यह हो जाता है — आकाश-शरीर ब्रह्म, सत्य-स्वरूप, प्राण में रमण करने वाला, मन में आनन्दमय, शान्ति से समृद्ध, अमर। हे प्राचीनयोग्य, इस प्रकार उपासना कर।