Chapter 7
शीक्षावल्ली · सप्तमोऽनुवाकः
Shikshavalli · Anuvaka 7
Verses
Verse 1
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्ममांस स्नावास्थि मज्जा । एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदंसर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तग् स्पृणोतीति ॥ १॥
pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśāḥ | agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇi | āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmā | ityadhibhūtam | athādhyātmam | prāṇo vyāno'pāna udānaḥ samānaḥ | cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk tvak | carmamāṃsa snāvāsthi majjā | etadadhividhāya ṛṣiravocat | pāṅktaṃ vā idaṃsarvam | pāṅktenaiva pāṅktag spṛṇotīti || 1||
Meaning
Earth, mid-region, heaven, the (main) quarters, the intermediate quarters; fire, air, sun, moon, stars; water, herbs, trees, ether, the body — this is with regard to beings. Now with regard to the self: prana, vyana, apana, udana, samana; sight, hearing, mind, speech, touch; skin, flesh, sinew, bone, marrow. Having ordained this (fivefold), the seer said: 'All this is fivefold (pankta); by the fivefold one secures the fivefold.'
पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिशाएँ, अवान्तर दिशाएँ; अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्रमा, नक्षत्र; जल, ओषधि, वनस्पति, आकाश, शरीर — यह अधिभूत है। अब अध्यात्म — प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; चक्षु, श्रोत्र, मन, वाणी, त्वचा; चर्म, मांस, स्नायु, अस्थि, मज्जा। इस (पाँच-पाँच) का विधान करके ऋषि ने कहा — 'यह सब पांक्त (पाँच का समूह) है; पांक्त से ही पांक्त को सिद्ध किया जाता है।'